Reservation Creamy Layer Criteria: સુપ્રીમ કોર્ટે સોમવારે એસસી-એસટી (SC-ST) અનામતમાં ક્રીમી લેયરની માંગ કરતી અરજી પર સુનાવણી કરતા કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોને નોટિસ પાઠવી છે. આ અરજી ભાજપના નેતા અને વકીલ અશ્વિની ઉપાધ્યાયે દાખલ કરી છે. અરજદારની દલીલ છે કે જે પરિવારની એક વ્યક્તિને કોઈ સરકારી નોકરી કે બંધારણીય પદ મળી જાય છે, તેને અનામતના દાયરામાંથી બહાર કરવામાં આવે. તેમની દલીલ છે કે આના કારણે તેમને પણ અનામતનો લાભ મળી શકશે, જેઓ અત્યાર સુધી અનામતના દાયરાથી બહાર છે. ચાલો જાણીએ કે ક્રીમી લેયર શું છે જેની માંગ અરજદારે કરી છે.
સુપ્રીમ કોર્ટનો ચુકાદો
સુપ્રીમ કોર્ટે ગત વર્ષે ઓગસ્ટમાં કહ્યું હતું કે સરકાર એસસી-એસટી અનામતની અંદર અલગથી વર્ગીકરણ કરી શકે છે. આ ચુકાદામાં ભલામણ કરવામાં આવી હતી કે અનુસૂચિત જાતિ અને જનજાતિ માટે અનામતમાં ક્રીમી લેયરની જોગવાઈ હોવી જોઈએ. પરંતુ અદાલતે કહ્યું હતું કે તે અન્ય પછાત વર્ગ (ઓબીસી) પર લાગુ ક્રીમી લેયરની જોગવાઈથી અલગ હોવી જોઈએ. ખરેખર અહીં ‘ક્રીમી લેયર’ નો અર્થ તે વર્ગ સાથે છે જે પોતાના વર્ગના અન્ય લોકો કરતા આર્થિક અને સામાજિક રીતે આગળ છે. અત્યારે ક્રીમી લેયર અન્ય પછાત વર્ગ (OBC) અને આર્થિક રીતે પછાત (EWS) વર્ગોના અનામતમાં લાગુ છે, પરંતુ એસસી-એસટી અનામતમાં તેને લાગુ કરવામાં આવ્યું નથી.
સુપ્રીમ કોર્ટે ઈન્દિરા સાહની ચુકાદામાં શું કહ્યું હતું
વીપી સિંહના નેતૃત્વવાળી સરકારે ૭ ઓગસ્ટ ૧૯૯૦ના રોજ મંડલ આયોગની ભલામણોના આધારે ઓબીસી માટે ૨૭ ટકા અનામતની ભલામણ કરી હતી. ઓબીસી અનામતને સુપ્રીમ કોર્ટે ‘ઈન્દિરા સાહની વિરુદ્ધ ભારત સરકાર’ના કેસમાં માન્ય ઠેરવી હતી. આ જ ચુકાદામાં સુપ્રીમ કોર્ટે ઓબીસીના સામાજિક-આર્થિક રીતે મજબૂત તબક્કાઓને અનામત આપવાનો ઈનકાર કરતા ક્રીમી લેયરનો સિદ્ધાંત રજૂ કર્યો હતો. અદાલતે ક્રીમી લેયરના માપદંડ નક્કી કરવા માટે નિવૃત્ત જસ્ટિસ આર.એન. પ્રસાદની અધ્યક્ષતામાં એક નિષ્ણાત સમિતિની રચના કરી હતી.
આ સમિતિના સૂચન પર ૮ સપ્ટેમ્બર ૧૯૯૩ના રોજ ઓબીસીના ક્રીમી લેયર માટે દિશાનિર્દેશો બહાર પાડવામાં આવ્યા હતા. આ નિર્દેશો આવક, હોદ્દો અને રેન્કના આધારે સૂચિબદ્ધ કરવામાં આવ્યા છે. જોકે ‘ક્રીમી લેયર’ શબ્દનો સૌથી પહેલો ઉપયોગ સત્તાનાથન આયોગે કર્યો હતો, જેની રચના તમિલનાડુ સરકાર દ્વારા ૧૯૬૯માં કરવામાં આવી હતી.
ઓબીસી અનામતનું ક્રીમી લેયર કેટલું છે?
ઓબીસી અનામતમાં ક્રીમી લેયર માટે ૧૯૯૩માં ૧ લાખ રૂપિયાની વાર્ષિક આવક મર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી હતી. કેન્દ્ર સરકારે તેને સમયાંતરે વધારીને ૨૦૧૭માં વાર્ષિક ૮ લાખ રૂપિયા કરી દીધી હતી. ત્યારથી સરકારે તેને વધારી નથી. આ આવકની મર્યાદા માત્ર તે લોકો પર લાગુ થાય છે જેઓ સરકારી સેવામાં નથી. સરકારી કર્મચારીઓના બાળકોના કિસ્સામાં ક્રીમી લેયર માટે તેમની રેન્કને આધાર માનવામાં આવે છે. જો માતા-પિતામાંથી કોઈ એક ગ્રુપ-એ અધિકારી હોય અથવા બંને ગ્રુપ-બી અધિકારી હોય, તો તેમના બાળકોને અનામતનો લાભ મળતો નથી.
EWS માટે ક્રીમી લેયર કેટલું છે?
નરેન્દ્ર મોદી સરકારે ૨૦૧૯માં આર્થિક રીતે પછાત સવર્ણોને પણ અનામત આપવાનો નિર્ણય કર્યો. આ માટે પછાતપણાનો આર્થિક આધાર વાર્ષિક ૮ લાખ રૂપિયા નક્કી કરવામાં આવ્યો છે. એટલે કે ૮ લાખથી વધુ આવક ધરાવતા લોકોને EWS અનામતનો લાભ મળશે નહીં. જોકે ઓબીસી અને EWS બંને માટે મર્યાદા ૮ લાખ છે, પરંતુ તેની ગણતરીની રીત અલગ છે. EWS અનામતમાં આવકની સાથે જમીનને પણ સામેલ કરવામાં આવે છે. ૫ એકરથી વધુ ખેતીલાયક જમીન હોવા પર અરજદારને આ અનામતનો લાભ મળતો નથી.
એસસી-એસટી અનામતમાં ક્રીમી લેયર?
ગયા વર્ષે ઓગસ્ટમાં એસસી-એસટી અનામતમાં પેટા-વર્ગીકરણ પર ચુકાદો આપનારી સુપ્રીમ કોર્ટની બંધારણીય બેન્ચમાં ૯ જજ સામેલ હતા. તેમાંથી જસ્ટિસ પંકજ મિત્તલે ક્રીમી લેયરના એક અલગ માપદંડનો ઉલ્લેખ કરતા કહ્યું હતું કે, “જો એક પેઢી અનામત દ્વારા આગળ વધી છે, તો પછીની પેઢીને અનામત મળવી જોઈએ નહીં.”
અત્યાર સુધીની વાત ઓબીસી અને EWS અનામતમાં ક્રીમી લેયરની હતી. હવે એસસી-એસટીમાં ક્રીમી લેયરનો સમાવેશ કરવામાં આવે છે કે નહીં અને જો કરવામાં આવે તો તેનો આધાર શું હશે, તે માટે આપણે સુપ્રીમ કોર્ટના અંતિમ ચુકાદા કે સરકારના કોઈ નિર્ણયની રાહ જોવી પડશે.
