India Iran Relations History: “ભારત અને ઈરાન નવા મિત્રો નથી. આપણી મિત્રતા એટલી જ જૂની છે જેટલો ઇતિહાસ. સદીઓથી આપણા સમાજ, કલા અને આર્કિટેક્ચર, વિચારો અને પરંપરાઓ, સંસ્કૃતિ અને વેપાર દ્વારા જોડાયેલા છીએ.” વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ ૨૦૧૬માં પોતાની ઈરાન મુલાકાત દરમિયાન આ નિવેદન આપતા ભારત અને ઈરાનના સંબંધોની ઊંડાઈ વિશે વાત કરી હતી. જોકે, ભારતની સ્વતંત્રતા પછી બંને દેશોના સંબંધોમાં ઘણા મહત્વના વળાંકો આવ્યા છે. મધ્ય-પૂર્વની બદલાતી પરિસ્થિતિઓ, પાકિસ્તાન સાથેના સંબંધો અને આંતરરાષ્ટ્રીય રાજનીતિએ આ સંબંધોને પ્રભાવિત કર્યા છે. ઈરાન પર ઈઝરાયેલ અને અમેરિકાના તાજેતરના હુમલાઓ અને આયાતુલ્લા ખામૈનીના મૃત્યુ પછી ભારતે ખુલ્લેઆમ હુમલાઓની નિંદા કરી નથી, જેના પર નિષ્ણાતો સવાલ ઉઠાવી રહ્યા છે.
નેહરુ કાળમાં ભારત-ઈરાન સંબંધો
ભારત અને ઈરાને ૧૫ માર્ચ ૧૯૫૦ના રોજ ‘ફ્રેન્ડશિપ ટ્રીટી’ પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. તે સમયે વિશ્વ અમેરિકા અને સોવિયત યુનિયનના બે ધ્રુવોમાં વહેંચાયેલું હતું અને ભારતે બિન-જોડાણની નીતિ (Non-Alignment) અપનાવી હતી. ઈરાનના શાહે ૧૯૫૬માં ભારતની મુલાકાત લીધી હતી અને ખાતરી આપી હતી કે ઈરાનના પાકિસ્તાન સાથેના ગાઢ સંબંધો ભારત વિરુદ્ધ નથી.
ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધોમાં ઈરાનનું વલણ
નહેરુ અને ઈરાનના શાહ વચ્ચેના મૈત્રીપૂર્ણ સંબંધો હોવા છતાં, ૧૯૬૫ અને ૧૯૭૧ના ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધો દરમિયાન ઈરાને પાકિસ્તાનને મદદ કરી હતી. અમેરિકી દસ્તાવેજો મુજબ, ઈરાને પાકિસ્તાન માટે હથિયારો ખરીદ્યા હતા અને ૧૯૭૧માં હેલિકોપ્ટર અને સૈન્ય સામાન ઉધાર આપ્યો હતો. જોકે, કેટલાક નિષ્ણાતો માને છે કે ઈરાને પાકિસ્તાનનો ખુલીને સાથ આપ્યો ન હતો અને આ ભારત માટે એક કૂટનીતિક સંકેત હતો.
ઈરાની ક્રાંતિ પછીના સંબંધો
૧૯૭૯માં ઈરાની ક્રાંતિ પછી મોહમ્મદ રઝા શાહ પહેલવીના શાસનનો અંત આવ્યો અને ‘ઈસ્લામિક રિપબ્લિક ઓફ ઈરાન’ની સ્થાપના થઈ. ત્યારબાદ સંબંધો વધુ જટિલ બન્યા, પરંતુ અફઘાનિસ્તાનમાં તાલિબાનના ઉદય સામે ઈરાન અને ભારતે સાથે મળીને ‘નોર્ધન એલાયન્સ’ને ટેકો આપ્યો હતો.
જ્યારે કાશ્મીર મુદ્દે ઈરાને ‘વીટો’ વાપર્યો
ભારત અને ઈરાનના સારા સંબંધોનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ ૧૯૯૪નું છે. જ્યારે પાકિસ્તાન અને ઈસ્લામિક દેશોના સંગઠને (OIC) સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં કાશ્મીર મુદ્દે ભારત વિરુદ્ધ પ્રસ્તાવ લાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, ત્યારે ઈરાને ‘વીટો’ વાપરીને તેને અટકાવ્યો હતો. આ તે સમય હતો જ્યારે ભારતની આર્થિક સ્થિતિ નાજુક હતી અને ઈરાને તેને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ઘેરાતા બચાવ્યું હતું.
‘તેહરાન ડિક્લેરેશન’ થી ચાબહાર સુધી
૨૦૦૧માં અટલ બિહારી વાજપેયીની ઈરાન મુલાકાત વખતે ‘તેહરાન ડિક્લેરેશન’ થયું, જેણે વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી મજબૂત કરી. ભારતે ૨૦૦૩માં ચાબહાર બંદર વિકસાવવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો જેથી પાકિસ્તાનને બાયપાસ કરીને અફઘાનિસ્તાન અને મધ્ય એશિયા સુધી પહોંચી શકાય. ૨૦૨૪માં ભારતે ચાબહારના સંચાલન માટે કરાર કર્યા હતા, જોકે અમેરિકી પ્રતિબંધોના દબાણ હેઠળ ભારતે ઈરાન પાસેથી તેલ ખરીદવાનું બંધ કરવું પડ્યું હતું.
શું સંબંધો ખરેખર મૈત્રીપૂર્ણ છે?
નિષ્ણાતોના મતે ભારત-ઈરાન સંબંધોના ત્રણ સ્તર છે:
૧. સંસ્કૃતિ: ફારસી સાહિત્ય અને સૂફી પરંપરાઓનો સમાન વારસો.
૨. વેપાર: તેલ, કનેક્ટિવિટી અને ભૂ-રાજકીય હિતો.
૩. મજબૂરી: જ્યારે બંને દેશો પાસે અન્ય કોઈ શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ ન હોય ત્યારે તેઓ નજીક આવ્યા છે.
પૂર્વ રાજદ્વારી તલમિઝ અહમદ માને છે કે આજે ભારત સ્પષ્ટપણે અમેરિકા અને ઈઝરાયેલની નજીક છે અને ઈરાન સાથેના સંબંધો વિદેશ નીતિમાં નીચે જઈ રહ્યા છે. મધ્ય-પૂર્વમાં ચાલતું યુદ્ધ ભવિષ્યમાં ભારત માટે નવા પડકારો ઊભા કરી શકે છે.
