Anti-Defection Law India: આમ આદમી પાર્ટી (AAP) માં બગાવત બાદ પક્ષપલટા વિરોધી કાયદો (એન્ટી ડિફેક્શન લો) ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવ્યો છે. રાજકીય ઉથલપાથલના સમયમાં આ કાયદો વારંવાર ચર્ચામાં આવે છે, કારણ કે સરકારોની સ્થિરતા, ગૃહની સંખ્યા અને સત્તાના સંતુલન પર તેની સીધી અસર પડે છે. પક્ષપલટા વિરોધી કાયદાને 1985 માં 52મા બંધારણીય સુધારા દ્વારા બંધારણની 10મી અનુસૂચિમાં ઉમેરવામાં આવ્યો હતો. તેનો ઉદ્દેશ્ય ચૂંટાયેલી સરકારોને અસ્થિર થતી બચાવવાનો હતો.
કાયદાનો મૂળ સિદ્ધાંત એ છે કે કોઈ સાંસદ કે ધારાસભ્ય જે પક્ષની ટિકિટ પર ચૂંટાયા છે, તેઓ પછીથી રાજકીય લાભ માટે પક્ષ ન બદલે. જો કોઈ સભ્ય સ્વેચ્છાએ પોતાનો પક્ષ છોડી દે છે અથવા ગૃહમાં પાર્ટી વ્હિપ વિરુદ્ધ મતદાન કરે છે, તો તેનું સભ્યપદ જઈ શકે છે.
લોકસભાના પૂર્વ સેક્રેટરી જનરલ પીડીટી અચારીએ જણાવ્યું કે, 2003 માં કાયદામાં સુધારો કરીને એવી વ્યવસ્થા કરવામાં આવી કે જો કોઈ પક્ષના ઓછામાં ઓછા બે-તૃતીયાંશ ધારાસભ્યો/સાંસદો એકસાથે કોઈ બીજા પક્ષમાં વિલય કરે છે, તો તેને પક્ષપલટો માનવામાં આવશે નહીં.
સ્પીકરનો નિર્ણય સૌથી મહત્વનો
આવા મામલાઓમાં ગેરલાયકાત (અયોગ્યતા) પર નિર્ણય ગૃહના સ્પીકર અથવા ચેરપર્સન લે છે. જો કોઈ સભ્ય વિરુદ્ધ ફરિયાદ આવે છે, તો તેઓ જ નક્કી કરે છે કે તેણે કાયદાનું ઉલ્લંઘન કર્યું છે કે નહીં. સ્પીકરનો નિર્ણય અંતિમ હોતો નથી, તેને અદાલતમાં પડકારી શકાય છે. આ જ કારણ છે કે આવા કિસ્સાઓમાં કાનૂની લડાઈ અવારનવાર લાંબી ખેંચાય છે.
ચૂંટણી પંચની ભૂમિકા ક્યારે આવે છે?
જો મામલો પક્ષમાં વિભાજન અને અસલી પક્ષ પરના દાવા અંગેનો હોય, ત્યારે ચૂંટણી પંચની ભૂમિકા સામે આવે છે. પંચ એ જુએ છે કે કયા જૂથ પાસે સંગઠન, ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ અને પક્ષના બંધારણના આધારે અસલી પક્ષ હોવાનો દાવો મજબૂત છે. ચૂંટણી ચિન્હ અંગેનો વિવાદ પણ આ સ્તરે નક્કી થાય છે.
રાજીનામું અને ગેરલાયકાત વચ્ચેનો તફાવત
જો કોઈ સભ્ય રાજીનામું આપે છે અને તે સ્વીકારવામાં આવે છે, તો મામલો અલગ હોય છે. પરંતુ જો સભ્યને પક્ષપલટા વિરોધી કાયદા હેઠળ ગેરલાયક ઠેરવવામાં આવે છે, તો તે તરત જ મંત્રી બની શકતો નથી. તેણે પહેલા ફરીથી ચૂંટાવું પડે છે. ગેરલાયક સભ્ય ફ્લોર ટેસ્ટ જેવી પ્રક્રિયામાં ભાગ પણ લઈ શકતો નથી.
સુપ્રીમ કોર્ટે પણ ઉઠાવ્યા છે સવાલ
2020 માં સુપ્રીમ કોર્ટે સંસદને કહ્યું હતું કે તેના પર પુનઃવિચાર થવો જોઈએ કે ગેરલાયકાતના મામલાઓનો નિર્ણય સ્પીકર કરે કે કોઈ સ્વતંત્ર ટ્રિબ્યુનલ. સંકેત આપ્યો હતો કે નિવૃત્ત ન્યાયાધીશોવાળી કાયમી વ્યવસ્થા વધુ નિષ્પક્ષ વિકલ્પ હોઈ શકે છે.
