Drug Regulation India: ફાર્મા કંપનીઓ પર સરકારનો કેટલો કંટ્રોલ? એડિક્ટ કરતી દવાઓ માટે કોઈ ગાઈડલાઈન ખરી? આ રહી એવી દવાઓની યાદી…
દવા એટલે સારવાર… પરંતુ કેટલીક દવાઓમાં dependence અને addiction નું જોખમ રહેલું છે. ત્યારે સવાલ થાય છે—આવી દવાઓનું ઉત્પાદન, વેચાણ અને ઉપયોગ રોકવા માટે ભારતમાં સરકારના નિયમો શું છે?
ભારતમાં દવાઓ માટે Drugs & Cosmetics Act, 1940 અને Drugs Rules, 1945 હેઠળ નિયંત્રણ વ્યવસ્થા છે. CDSCO અને રાજ્યના Drug Control Authorities દવાઓની ગુણવત્તા, ઉત્પાદન અને વેચાણ સંબંધિત નિયમો અમલમાં મૂકે છે.
ખાસ કરીને Schedule H અને Schedule H1 જેવી શ્રેણીઓમાં આવતી દવાઓ સામાન્ય રીતે ડૉક્ટરની પ્રિસ્ક્રિપ્શન વિના રિટેલ વેચી શકાતી નથી. Schedule H1માં કેટલીક habit-forming દવાઓ પણ સામેલ છે.
આ રહી એવી કેટલીક દવાઓ/ડ્રગ્સની યાદી, જેમાં dependence અથવા misuseનું જોખમ હોઈ શકે છે:
ઓપિયોઇડ્સ:
મોર્ફિન (Morphine)
ફેન્ટાનિલ (Fentanyl)
કોડીન (Codeine)
ટ્રામાડોલ (Tramadol)
ઓક્સિકોડોન (Oxycodone)
બેન્ઝોડાયઝેપાઇન્સ:
અલ્પ્રાઝોલામ (Alprazolam)
ક્લોનાઝેપામ (Clonazepam)
ડાયાઝેપામ (Diazepam)
લોરાઝેપામ (Lorazepam)
ભારતની Schedule H1 યાદીમાં Alprazolam, Codeine, Diazepam અને Tramadol સહિત કેટલીક દવાઓ સામેલ છે. H1 દવાઓના વેચાણ માટે ફાર્મસીએ દર્દી, ડૉક્ટર, દવા અને જથ્થાની વિગતો અલગ રજિસ્ટરમાં નોંધવાની હોય છે અને આ રેકોર્ડ ત્રણ વર્ષ સુધી રાખવાના હોય છે.
અને સરકારનું નિયંત્રણ હજુ વધતું પણ રહ્યું છે.
2026માં Pregabalinને Schedule H1માં સામેલ કરવામાં આવ્યું, કારણ કે તેના misuse અને abuse અંગે અહેવાલો સામે આવ્યા હતા. હવે તેની વેચાણ પ્રક્રિયામાં માન્ય પ્રિસ્ક્રિપ્શન, અલગ રેકોર્ડ અને વિશેષ ચેતવણી લેબલ જેવી શરતો લાગુ પડે છે.
અર્થાત્ “એડિક્ટ કરતી દવાઓ માટે કોઈ નિયમ જ નથી” એવું કહેવું સાચું નથી. નિયમો છે—અને કેટલીક દવાઓ માટે સામાન્ય દવાઓ કરતાં વધારે કડક નિયંત્રણ પણ છે.
પરંતુ સવાલ અહીંથી શરૂ થાય છે:
શું આ નિયમો દરેક મેડિકલ સ્ટોર અને દરેક સપ્લાય ચેન પર કડક રીતે અમલમાં આવે છે?
બિનજરૂરી પ્રિસ્ક્રિપ્શન, ખોટું વેચાણ, ગેરકાયદેસર સ્ટોકિંગ અને દવાનો misuse અટકાવવો માત્ર કાગળ પરના નિયમોથી નહીં, પરંતુ કડક અમલ અને સતત દેખરેખથી શક્ય છે.
અને સૌથી મહત્વની વાત—
આ દવાઓ “ખરાબ” નથી.
ઘણી દવાઓ ગંભીર દર્દીઓ માટે અત્યંત જરૂરી છે.
સમસ્યા ત્યારે ઊભી થાય છે જ્યારે તેનો બિનજરૂરી, લાંબા સમયનો અથવા તબીબી દેખરેખ વિના ઉપયોગ થાય.
એટલે સવાલ માત્ર “ફાર્મા કંપની કેટલી કમાય છે?” એટલો નથી…
સવાલ એ પણ છે કે
દર્દીની સુરક્ષા માટે બનાવેલા નિયમો જમીન પર કેટલા અસરકારક રીતે અમલમાં આવે છે?
