India Manufacturing: મેન્યુફેક્ચરિંગમાં ચીનથી 10 ગણું પાછળ ભારત, 12 સેક્ટરમાં મોટી ક્ષમતા
India Manufacturing: પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ 15 ઓગસ્ટે લાલ કિલ્લાની પ્રાચીર પરથી ‘શક્તિની સપ્તધારા’ની જાહેરાત કરી. આ એવા સાત સંકલ્પ છે, જેના લક્ષ્યો નક્કી કરીને ભારતને 2047 સુધી વિકસિત બનાવવાનો મોદી સરકારે સંકલ્પ લીધો છે. ‘શક્તિની સપ્તધારા’માં મેન્યુફેક્ચરિંગ પાવર, એગ્રીકલ્ચર એન્ડ ફૂડ પ્રોસેસિંગ, ટેક્નોલોજી એન્ડ ઇનોવેશન, ગતિ શક્તિ, ડિફેન્સ શક્તિ, ગ્રીન એન્ડ બ્લૂ ઇકોનોમી અને સોફ્ટ પાવર સામેલ છે. હવે શક્તિની પહેલી સપ્તધારા મેન્યુફેક્ચરિંગની વાત કરીએ તો તેમાં ભારત પાડોશી દેશ ચીનથી ઘણું પાછળ છે.
હકીકતમાં, PM મોદીએ પોતાના સંબોધનમાં કહ્યું કે આપણે મેન્યુફેક્ચરિંગ સેક્ટરને ઘણું આગળ વધારવું પડશે. પ્રોડક્શનમાં આપણે નાના-નાના પાર્ટ્સ પણ બનાવવા છે અને મોટા-મોટા પ્રોડક્ટ્સ પણ બનાવવા છે. જોકે, આ એટલું સરળ પણ નહીં હોય.
ભારતને દુનિયાનું મોટું મેન્યુફેક્ચરિંગ હબ બનવા માટે માત્ર પ્રોડક્શન વધારવાથી કામ નહીં ચાલે. દેશે મોટા પાયે પ્રોડક્શન, વધુ સારી ગુણવત્તા, ઓછો ખર્ચ, નવી ટેક્નોલોજી અને મજબૂત ઘરેલુ સપ્લાય ચેન પર ધ્યાન આપવું પડશે. તાજેતરમાં આવેલી નીતિ આયોગની રિપોર્ટ અનુસાર, ભારતે અસેમ્બલી આધારિત મેન્યુફેક્ચરિંગથી આગળ વધીને ગ્લોબલ વેલ્યુ ચેનમાં પોતાની ભાગીદારી વધારવી પડશે.
ચીન આપણાથી 10 ગણું આગળ
નીતિ આયોગની ‘Key Sectors to Position India as a Global Manufacturing Hub’ રિપોર્ટ અનુસાર, ભારતના કુલ GVAમાં મેન્યુફેક્ચરિંગનો હિસ્સો લગભગ 17.5% છે. છેલ્લા બે દાયકાથી તે લગભગ 16થી 18% વચ્ચે રહ્યો છે. બીજી તરફ, ગ્લોબલ મેન્યુફેક્ચરિંગ વેલ્યુમાં ભારતનો હિસ્સો 1995માં લગભગ 1.5%થી વધીને 2023માં 3.2% થયો. તેની સરખામણીમાં ચીનનો હિસ્સો આ જ સમયગાળા દરમિયાન લગભગ 5%થી વધીને લગભગ 32% થયો.
12 સેક્ટરમાં મોટી ક્ષમતા
નીતિ આયોગે ક્રિસિલ ઇન્ટેલિજન્સ (CRISIL Intelligence) સાથે મળીને 62 મેન્યુફેક્ચરિંગ સેક્ટરનો અભ્યાસ કર્યો અને 12 એવા ક્ષેત્રોની ઓળખ કરી, જેમાં ભારત ગ્લોબલ લીડર બની શકે છે. તેમાં ઓટોમોબાઇલ, કેમિકલ્સ, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, ફાર્મા, ટેક્સટાઇલ, ડિફેન્સ, સ્ટીલ, ટેલિકોમ ઉપકરણો, સોલર PV અને ફૂડ પ્રોસેસિંગ જેવા સેક્ટર સામેલ છે. રિપોર્ટના પહેલા ભાગમાં કેમિકલ્સ, ટેક્સટાઇલ, ટેલિકોમ અને નેટવર્ક ઉપકરણો તથા સોલર PV પર ફોકસ કરવામાં આવ્યો છે.
ચીન પર નિર્ભરતા ઘટાડવી પડકાર
- કેમિકલ સેક્ટરમાં ભારત માટે મોટો અવસર છે. દેશમાં કેમિકલની ખપત FY2030 સુધી 290થી 310 અબજ ડોલર સુધી પહોંચવાનો અંદાજ છે. આ તકનો લાભ લેવા માટે પ્રોડક્શનમાં લગભગ 14% વાર્ષિક વૃદ્ધિ જરૂરી રહેશે.
- ટેક્સટાઇલમાં ભારત પહેલેથી જ મજબૂત છે અને 2024માં દુનિયાનો છઠ્ઠો સૌથી મોટો ટેક્સટાઇલ અને એપેરલ એક્સપોર્ટર રહ્યો. જોકે, ઉત્પાદકતા વધારવા, મેન-મેડ ફાઇબરનું ઉત્પાદન વધારવા અને MSMEને આધુનિક બનાવવાની જરૂર છે.
- ટેલિકોમ ઉપકરણોમાં ભારતની ચીન પર નિર્ભરતા મોટો પડકાર છે. 2020-24 દરમિયાન ભારતની વાર્ષિક નિકાસ માત્ર 0.6થી 1 અબજ ડોલર રહી, જ્યારે આયાત 4થી 5 અબજ ડોલરની હતી. મહત્વપૂર્ણ કમ્પોનન્ટ્સ માટે 80%થી વધુ નિર્ભરતા ચીન પર છે.
- સોલર સેક્ટરમાં પણ ભારતે ઝડપથી ક્ષમતા વધારી છે. ઓગસ્ટ 2025 સુધી સોલર મોડ્યુલ મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષમતા 100 GW થઈ ગઈ, પરંતુ સેલ, વેફર અને અન્ય જરૂરી કમ્પોનન્ટ્સ માટે આયાત પર નિર્ભરતા યથાવત છે.
ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ફાર્મામાં પ્રગતિ
ભારતે સ્માર્ટફોન મેન્યુફેક્ચરિંગમાં મોટી છલાંગ લગાવી છે. 2024-25માં દેશમાં 11.3 લાખ કરોડ રૂપિયાના સ્માર્ટફોન બન્યા, જ્યારે 2014-15માં આ આંકડો લગભગ 1.9 લાખ કરોડ રૂપિયા હતો. જોકે, સેમિકન્ડક્ટર, ડિસ્પ્લે, PCB અને મેમરી જેવા કમ્પોનન્ટ્સમાં હજુ આયાત નિર્ભરતા વધારે છે.
ફાર્મામાં ભારત દુનિયાની મોટી તાકાત છે. દેશ 200થી વધુ દેશોમાં દવાઓની નિકાસ કરે છે, પરંતુ API અને ઇન્ટરમિડિએટ્સ માટે ચીન પરની નિર્ભરતા ઘટાડવી જરૂરી છે.
ભારત સામે મુખ્ય પડકારો
હવે ભારત સામે સૌથી મોટો પડકાર ‘અસેમ્બલીથી મેન્યુફેક્ચરિંગ’ તરફ આગળ વધવાનો છે. મશીનરી, કાચો માલ, બેટરી, ચિપ, મોટર અને અન્ય જરૂરી કમ્પોનન્ટ્સનું ઘરેલુ ઉત્પાદન વધારવું પડશે.
ભારતનો લક્ષ્ય માત્ર ચીનને પાછળ છોડવાનો નહીં, પરંતુ ચીન પરની નિર્ભરતા ઘટાડીને મજબૂત અને વિશ્વસનીય ગ્લોબલ સપ્લાય ચેન તૈયાર કરવાનો હોવો જોઈએ. આ માટે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, લોજિસ્ટિક્સ, ટેક્નોલોજી, સ્કિલ અને મોટા પાયે ઉત્પાદન ક્ષમતામાં સતત રોકાણ જરૂરી રહેશે.
