RBI Polymer Notes: આરબીઆઈ છાપશે 200 કરોડ પોલીમર નોટ, કાગળના નોટ યથાવત્ ચલણમાં રહેશે
RBI Polymer Notes: ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) દેશની કરન્સી સિસ્ટમને આધુનિક બનાવવાની દિશામાં મોટું પગલું ભરવા જઈ રહી છે. ટૂંક સમયમાં બજારમાં ₹10 અને ₹20ના પ્લાસ્ટિક (પોલીમર) નોટ જોવા મળશે. કેન્દ્ર સરકાર તરફથી મંજૂરી મળ્યા બાદ હવે તેમના અમલનો માર્ગ સાફ થઈ ગયો છે. આરબીઆઈ કુલ 200 કરોડ પોલીમર નોટ છાપીને ટ્રાયલ શરૂ કરશે. ડ્યુરેબિલિટી, બનાવટી નોટો પર રોક અને છાપકામના ખર્ચમાં ઘટાડો લાવવાના હેતુથી આ પગલું લેવામાં આવી રહ્યું છે. આ ટ્રાયલ છતાં હાલના કાગળના નોટ પણ બજારમાં સંપૂર્ણ રીતે માન્ય રહેશે અને ચલણમાં યથાવત્ રહેશે.
સંસદના ચોમાસુ સત્ર દરમિયાન નાણાં રાજ્યમંત્રી પંકજ ચૌધરીએ લોકસભામાં એક પ્રશ્નના જવાબમાં પુષ્ટિ કરી કે સરકારે ₹10 અને ₹20ના 100-100 કરોડ એટલે કે કુલ 200 કરોડ પોલીમર નોટોના ટ્રાયલને લીલી ઝંડી આપી દીધી છે.
ગ્લોબલ ટેન્ડર જાહેર
આ પ્રોજેક્ટને અમલમાં મૂકવા માટે આરબીઆઈની નોટ-પ્રિન્ટિંગ યુનિટે એડવાન્સ્ડ સિક્યોરિટી ફીચર્સથી સજ્જ પોલીમર સબસ્ટ્રેટ શીટની સપ્લાય માટે ગ્લોબલ ટેન્ડર એટલે કે ‘એક્સપ્રેશન ઑફ ઇન્ટરેસ્ટ’ (ઈઓઆઈ) જાહેર કર્યું છે.
તે હેઠળ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરની કંપનીઓ પાસેથી બોલીઓ મંગાવવામાં આવી છે. તેમાં અરજી કરવાની છેલ્લી તારીખ 18 ઑગસ્ટ છે. ટેન્ડર પ્રક્રિયા અને કાચા માલની સપ્લાય પૂર્ણ થયા બાદ આ નોટોની છાપકામ પ્રક્રિયા શરૂ કરવામાં આવશે.
પ્લાસ્ટિક નોટોની ખાસિયત
પોલીમર બેંકનોટ્સ સામાન્ય કાગળના બદલે ખાસ પ્રકારના પ્લાસ્ટિક મટીરિયલ (પોલીમર સબસ્ટ્રેટ) પર પ્રિન્ટ કરવામાં આવે છે.
આ નોટો વજનમાં સામાન્ય નોટોની જેમ જ હળવા હોય છે, પરંતુ તેમની શેલ્ફ લાઇફ કાગળના નોટોની સરખામણીએ અનેકગણી વધુ હોય છે.
આ નોટો પાણીમાં ભીંજાય તો પણ ગળી જતાં નથી, ધૂળ-ગંદકીથી ખરાબ થતા નથી અને સરળતાથી ફાટતા પણ નથી.
પોલીમર નોટો લાંબા સમય સુધી ઉપયોગમાં રહી શકે હોવાથી વારંવાર નોટો છાપવાનો ભારે નાણાકીય બોજ પણ નોંધપાત્ર રીતે ઘટી જશે.
નાણાકીય વર્ષ 2024-25 દરમિયાન કાગળના નોટોની છાપકામ પર આરબીઆઈએ ₹6,372.8 કરોડનો ખર્ચ કર્યો હતો.
નકલ કરવી મુશ્કેલ
કાગળની કરન્સીની સરખામણીએ પોલીમર સબસ્ટ્રેટ શીટ પર એડવાન્સ સિક્યોરિટી ફીચર્સનો સમાવેશ કરવો ખૂબ સરળ હોય છે. આ ખાસ પ્લાસ્ટિક મટીરિયલ પર હોલોગ્રામ અને વિશેષ રંગ બદલતી શાહી જેવી ટેક્નોલોજીનો ચોક્કસ ઉપયોગ કરી શકાય છે.
આ આધુનિક ફીચર્સને કારણે જાલસાજો માટે પોલીમર નોટોની નકલ બનાવવી અથવા બનાવટી નોટ તૈયાર કરવી ખૂબ મુશ્કેલ બની જશે. તેનાથી દેશની નાણાકીય સુરક્ષા વ્યવસ્થાને વધુ મજબૂતી મળશે.
ચલણમાં રહેશે કાગળના નોટ
રિઝર્વ બેંક અને સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે પોલીમર નોટોના આગમનથી હાલના ₹10 અને ₹20ના કાગળના નોટોની માન્યતા પર કોઈ અસર નહીં પડે. આ વ્યવસ્થા ‘કો-એગ્ઝિસ્ટન્સ’ મોડલ પર કાર્ય કરશે. તેમાં બંને પ્રકારના નોટો બજારમાં એકસાથે ઉપયોગમાં લઈ શકાશે.
નવા પ્લાસ્ટિક નોટોની બજારમાં એન્ટ્રી એકાએક નહીં પરંતુ તબક્કાવાર રીતે થશે. જ્યાં સુધી નવા નોટો સંપૂર્ણ રીતે અર્થવ્યવસ્થામાં સ્થાપિત નહીં થાય ત્યાં સુધી કાગળના નોટો સામાન્ય રીતે સર્ક્યુલેશનમાં યથાવત્ રહેશે.
આ દેશોમાં ચાલે છે પ્લાસ્ટિક નોટ
ભારતમાં નોટોની શેલ્ફ લાઇફ વધારવા માટે પોલીમર કરન્સી લાવવાનો પ્રથમ પ્રયાસ વર્ષ 2012માં કરવામાં આવ્યો હતો. જોકે, તકનીકી અવરોધોના કારણે તે પ્રોજેક્ટ આગળ વધી શક્યો નહોતો.
હવે વ્યાપક મૂલ્યાંકન અને ફાયદા-નુકસાનના અભ્યાસ બાદ આ પ્રોજેક્ટને ફરીથી ગતિ આપવામાં આવી છે. ગ્લોબલ સ્તરે ઑસ્ટ્રેલિયા, કેનેડા, બ્રિટન અને ન્યૂઝીલેન્ડ સહિત વિશ્વના 60થી વધુ દેશોમાં પહેલેથી જ પોલીમર બેંકનોટ્સ ચલણમાં છે.
