આજે આઇટી યુગના વર્ચસ્વ બાદ અહીં રોજગારીની તકો વધી છે. અથવા તો ભરપૂર છે.જેને લીધે ભારતનું સેવા ક્ષેત્ર, જે અર્થતંત્રની કરોડરજ્જુ છે, અને તે જીડીપીમાં 50 ટકાથી વધુ યોગદાન આપે છે અને તે રોજગારનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે. છતાં વિડંબના એ છે કે આ ક્ષેત્રના કામદારોને ઘણીવાર ઓછા વેતન અને છટણીનું જોખમ રહેલું છે.એક સર્વે અનુસાર ભારતમાં બિઝનેસ માટે મે મહિનો ઘણો સારો રહ્યો છે. સામાન્ય રીતે, સર્વિસ સેક્ટરમાં, હોટેલ્સ, રેસ્ટોરન્ટ્સ, ટ્રાન્સપોર્ટ અને બેન્કિંગ ઉદ્યોગોમાં મજબૂત વૃદ્ધિ જોવા મળી હતી. HSBC એ S&P Global સાથે મળીને આ સર્વે હાથ ધર્યો હતો. આ મુજબ મે મહિનામાં સર્વિસ સેક્ટરની સ્થિતિ છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓ કરતા ઘણી સારી હતી.
પહેલા સમજો કે સર્વિસ સેક્ટર શું છે
સેવા ક્ષેત્રમાં એવા ક્ષેત્રોનો સમાવેશ થાય છે જ્યાં કોઈ માલનું ઉત્પાદન થતું નથી પરંતુ વિવિધ પ્રકારની સેવાઓ પૂરી પાડવામાં આવે છે. જેમ કે બેંક, વીમો, રિયલ એસ્ટેટ, ટેલિકોમ, હોસ્પિટલ, શાળા-કોલેજ, પ્રવાસન, હોટલ, આઈટી અને બીપીઓ કંપનીઓ. દેશની કુલ આવક (GDP)માં સેવા ક્ષેત્રનો હિસ્સો 50% થી વધુ છે. એટલે કે અડધાથી વધુ આવક આ સેક્ટરમાંથી આવે છે.
જોકે કોરોના રોગચાળાએ અર્થતંત્રના મોટાભાગના ક્ષેત્રોને નુકસાન પહોંચાડ્યું છે, પરંતુ સેવા ક્ષેત્રને સૌથી વધુ અસર થઈ છે. આને કારણે, જીડીપીમાં તેનો હિસ્સો 2019-20માં 55%થી ઘટીને 2021-22માં 53% થઈ ગયો.
ભારત સોફ્ટવેર સેવાઓનું નિકાસ કેન્દ્ર છે. એટલે કે અન્ય દેશોમાં સોફ્ટવેર સેવાઓ પૂરી પાડવામાં ભારત સૌથી આગળ છે. ભારતીય IT આઉટસોર્સિંગ સર્વિસ માર્કેટ 2021 અને 2024 ની વચ્ચે 6-8% વધવાની ધારણા છે. સપ્ટેમ્બર 2023માં ભારતે ગ્લોબલ ઈનોવેશન ઈન્ડેક્સ (GII)માં 40મો ક્રમ જાળવી રાખ્યો હતો. તેનું કારણ ટેકનોલોજી સંબંધિત સેવાઓમાં સતત પ્રગતિ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે આ સેવાઓની વધતી માંગ છે.એપ્રિલ 2000 અને ડિસેમ્બર 2023 ની વચ્ચે, સર્વિસ સેક્ટરને ફોરેન ડાયરેક્ટ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ (FDI) થી સૌથી વધુ ફાયદો થયો. આ સમયગાળા દરમિયાન તેને US$ 108 બિલિયનનું રોકાણ મળ્યું.
સેવા ક્ષેત્ર છેલ્લા ચાર મહિનામાં સર્વોચ્ચ સ્તરે પહોંચ્યું છે
સર્વિસ સેક્ટરનો પીએમઆઈ ઈન્ડેક્સ મે મહિનામાં છેલ્લા ચાર મહિનામાં સૌથી વધુ 61.4ના સ્તરે પહોંચી ગયો છે. આ એપ્રિલમાં 60.8 કરતાં સહેજ વધુ છે. તે જ સમયે, મેન્યુફેક્ચરિંગ સંબંધિત PMI ઇન્ડેક્સના પ્રારંભિક આંકડાઓ પણ સારી વૃદ્ધિ દર્શાવે છે, જો કે તે ગયા મહિનાની સરખામણીએ થોડા ઓછા છે. આ ઇન્ડેક્સ 58.8 થી ઘટીને 58.4 થયો. ફ્લેશ કમ્પોઝિટ પીએમઆઈ (પર્ચેઝિંગ મેનેજર્સ ઈન્ડેક્સ) એ ભારતમાં વ્યવસાયના સ્વાસ્થ્યનું મૂલ્યાંકન કરવા માટેનું એક માપ છે.
માર્કેટમાં સારી માંગને કારણે સર્વિસ ઈન્ડસ્ટ્રીનો બિઝનેસ જાન્યુઆરીથી સૌથી ઝડપી ગતિએ વધ્યો છે. આ ઉપરાંત મેન્યુફેક્ચરિંગ આઉટપુટ અને નવા ઓર્ડર પણ વધી રહ્યા છે. નોંધનીય બાબત એ છે કે આ વર્ષે બીજી વખત નિકાસ વૃદ્ધિએ નવો રેકોર્ડ બનાવ્યો છે.
બિઝનેસમાં સારી વૃદ્ધિએ ખાસ કરીને સર્વિસ સેક્ટરમાં બિઝનેસમેનનો આત્મવિશ્વાસ વધાર્યો છે. તે જ સમયે, મેન્યુફેક્ચરિંગ સેક્ટરમાં ઉદ્યોગપતિઓનો વિશ્વાસ પણ છેલ્લા 9 વર્ષમાં ઉચ્ચતમ સ્તરે પહોંચી ગયો છે. આ સકારાત્મક વાતાવરણ પાછળનું સૌથી મોટું કારણ એ છે કે સપ્ટેમ્બર 2006 પછી ખાનગી ક્ષેત્રમાં નોકરીઓ સૌથી ઝડપી ગતિએ વધી છે. છેલ્લા 21 મહિનામાં સર્વિસ સેક્ટરમાં સૌથી વધુ નોકરીઓનું સર્જન થયું છે.
તો પછી કંપનીઓનો નફો કેમ ઘટ્યો?
આ અદ્ભુત વૃદ્ધિ વચ્ચે, એક સમસ્યા રહે છે. વસ્તુઓ બનાવવાની કિંમત છેલ્લા 9 મહિનામાં સૌથી ઝડપી વધી છે. મે મહિનામાં કંપનીઓએ પણ તેમના સામાનના ભાવ એપ્રિલની સરખામણીએ વધુ ઝડપથી વધાર્યા છે. HSBCના પ્રાંજુલ ભંડારીએ જણાવ્યું હતું કે સર્વિસ અને મેન્યુફેક્ચરિંગ બંને ક્ષેત્રોમાં ઇનપુટ ખર્ચમાં વધારો થવાને કારણે કંપનીઓના નફામાં ઘટાડો થયો છે, ખાસ કરીને સેવા પૂરી પાડતી કંપનીઓનો.
જો મોંઘવારી આ રીતે વધતી રહેશે તો રિઝર્વ બેંકને વ્યાજ દર ઘટાડવામાં મુશ્કેલીનો સામનો કરવો પડશે. જોકે, આગામી ક્વાર્ટરમાં વ્યાજદરમાં ઘટાડો થવાની ધારણા છે.
સેવા ક્ષેત્ર સામે કયા પડકારો છે?
ભારતીય અર્થતંત્રમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવતા સેવા ક્ષેત્રે અનેક પડકારોનો સામનો કરવો પડે છે. આમાંના બે મુખ્ય પડકારો છેઃ નબળી ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ડિજિટલ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર. ભારતમાં રસ્તા, રેલ્વે અને એરપોર્ટ જેવી સુવિધાઓમાં વધુ સુધારો કરવાની જરૂર છે. આ માલસામાનની હેરફેરને સરળ બનાવશે અને ખર્ચમાં ઘટાડો કરશે. ભારતમાં પરિવહન ખર્ચ જીડીપીના 14% છે, જે વિકસિત દેશો કરતા બમણો છે.
ગામમાં હાઈ-સ્પીડ ઈન્ટરનેટની સુવિધા ઓછી છે. આ ઉપરાંત, સાયબર સુરક્ષા અને ડેટા ચોરીનો ભય રહે છે. આનાથી ગ્રાહકનો વિશ્વાસ ઓછો થાય છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણોનું પાલન કરવું મુશ્કેલ બને છે. ઉદાહરણ તરીકે, 2019 માં, ભારતીય રેલ્વે કેટરિંગ એન્ડ ટુરિઝમ કંપની (IRCTC) માં એક મોટો ડેટા લીક થયો હતો, જેમાં લાખો વપરાશકર્તાઓની વ્યક્તિગત માહિતી ચોરાઈ હતી.આ સિવાય ઘણી વખત શાળાઓ અને કોલેજોમાં જે ભણાવવામાં આવે છે તે કંપનીઓની જરૂરિયાતો સાથે મેળ ખાતું નથી. આ ઉપરાંત, વ્યાવસાયિક તાલીમ એટલે કે કામ સંબંધિત તાલીમનો પણ અભાવ છે. જેના કારણે કુશળ કર્મચારીઓની અછત રહે છે. વિશ્વ બેંકના અહેવાલ મુજબ, 22% સ્નાતકો નોકરી મેળવવામાં અસમર્થ છે કારણ કે તેમની પાસે કંપનીઓને જરૂરી કુશળતા નથી.
સેવા ક્ષેત્ર માત્ર રોજગારીની તકોનું સર્જન કરતું નથી પરંતુ દેશની સ્પર્ધાત્મક ક્ષમતાને પણ મજબૂત બનાવે છે. જો કે, આ ક્ષેત્રમાં પગાર અને છટણી પણ મોટો પડકાર છે. આનું એક કારણ એ છે કે ભારતમાં શ્રમ કાયદા ખૂબ જ કડક છે, જેના કારણે કંપનીઓને કર્મચારીઓની ભરતી અને નોકરીમાંથી કાઢી મૂકવામાં મુશ્કેલીનો સામનો કરવો પડે છે. નવી ભરતી કરવામાં વિલંબ થાય છે અને ખોટા કર્મચારીઓને નોકરીમાંથી કાઢી મુકવામાં પણ મુશ્કેલી પડે છે. પરિણામ એ છે કે કંપનીઓ ઘણીવાર કામચલાઉ કામદારોને રોજગારી આપે છે.
by : Reena brahmbhatt
