IAS Resignation Rules: ઉત્તર પ્રદેશ કેડરની જાણીતી IAS અધિકારી દિવ્યા મિત્તલના અચાનક રાજીનામાએ સમગ્ર દેશનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે. IIT દિલ્હી અને IIM બેંગલોરમાંથી અભ્યાસ કરીને લંડનની સારી નોકરી છોડીને ભારત પરત ફરેલા દિવ્યા મિત્તલે 13 વર્ષના વહીવટી કાર્યકાળ બાદ રાજીનામું આપી દીધું છે. IAS દિવ્યા મિત્તલના આ નિર્ણયથી સૌ કોઈ આશ્ચર્યચકિત છે. સાથે જ લોકો જાણવા માંગે છે કે દેશના સૌથી શક્તિશાળી પદ એટલે કે IASમાંથી દૂર થવાની વહીવટી પ્રક્રિયા શું હોય છે?
સામાન્ય લોકોને લાગે છે કે પ્રાઇવેટ કંપનીઓની જેમ એક નોટિસ અથવા ઈમેલ આપીને IAS અધિકારીઓ બીજા દિવસથી ઓફિસ જવાનું બંધ કરી શકે છે. પરંતુ વાસ્તવમાં એવું બિલકુલ નથી. ઓલ ઇન્ડિયા સર્વિસીઝ (DCRB) રૂલ્સ 1958 હેઠળ IAS અધિકારીનું રાજીનામું એક અત્યંત કડક, લાંબી અને મલ્ટી-લેયર્ડ લેજિસ્લેટિવ પ્રક્રિયામાંથી પસાર થાય છે. તેમાં નો-ડ્યૂઝ સર્ટિફિકેટ, વિજિલન્સ ક્લિયરન્સથી લઈને પ્રધાનમંત્રી કાર્યાલય (DoPT)ની અંતિમ મંજૂરી સુધીની પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવી પડે છે.
IASના રાજીનામાનું પહેલું પગલું: રાજ્યના મુખ્ય સચિવને અરજી
જ્યારે કોઈ IAS અધિકારી પોતાના પદ પરથી રાજીનામું આપવાનો નિર્ણય કરે છે, ત્યારે તેણે સૌથી પહેલાં પોતાના કેડર રાજ્યના મુખ્ય સચિવ (Chief Secretary)ને લેખિતમાં બિનશરતી રાજીનામું સોંપવું પડે છે. જો અધિકારી કેન્દ્રમાં ડેપ્યુટેશન પર હોય, તો તે સંબંધિત મંત્રાલયના સચિવ મારફતે પોતાનું રાજીનામું ગૃહ મંત્રાલય અથવા રાજ્ય સરકારને મોકલે છે. પત્ર મળતાની સાથે જ રાજ્ય સરકાર IAS અધિકારી વિરુદ્ધ ચાલી રહેલી તમામ ફાઇલોની તપાસ શરૂ કરે છે.
શું પ્રાઇવેટ કર્મચારીની જેમ ‘નો ડ્યૂઝ’ અને NOC જરૂરી છે?
IAS અધિકારીએ પણ કોઈ પ્રાઇવેટ કર્મચારીની જેમ વિભાગ પાસેથી ‘નો ડ્યૂઝ સર્ટિફિકેટ’ અને NOC મેળવવું પડે છે. તેમાં તપાસ કરવામાં આવે છે કે:
- સરકારી આવાસ અને વાહન: શું અધિકારીએ ફાળવવામાં આવેલા બંગલા, ગાડી અથવા સરકારી ઉપકરણોનું સંપૂર્ણ બાકી ચૂકવી દીધું છે?
- એડવાન્સ અને ભથ્થાં: હાઉસિંગ લોન, વાહન માટેના એડવાન્સ અથવા ટ્રાવેલ અલાઉન્સની કોઈ સરકારી રકમ બાકી તો નથી?
- વિજિલન્સ ક્લિયરન્સ: અધિકારી વિરુદ્ધ કોઈ વિભાગીય તપાસ, ભ્રષ્ટાચારનો કેસ અથવા ફોજદારી મામલો પડતર તો નથી?
- સર્વિસ બોન્ડ અને ટ્રેનિંગ ખર્ચ: જો અધિકારીને તાજેતરમાં સરકારે કોઈ વિદેશી સ્ટડી લીવ અથવા મોંઘી ટ્રેનિંગ માટે મોકલ્યા હોય, તો શું બોન્ડની શરતો પૂર્ણ થઈ ગઈ છે?
રાજ્યની ભલામણથી PMO સુધી: અંતિમ મંજૂરી કોણ આપે છે?
નો ડ્યૂઝ અને વિજિલન્સ રિપોર્ટ ઓકે થયા બાદ રાજ્ય સરકાર રાજીનામું સ્વીકારવાની ‘ભલામણ’ સાથે કેન્દ્રીય કાર્મિક અને તાલીમ વિભાગ (DoPT)ને મોકલે છે. IAS અધિકારીઓની કેડર કન્ટ્રોલિંગ ઓથોરિટી હોવાના કારણે અંતિમ મંજૂરી DoPTના મંત્રી એટલે કે દેશના પ્રધાનમંત્રી આપે છે. કેન્દ્રની ઓફિશિયલ નોટિફિકેશન જારી થયા બાદ જ રાજીનામું કાયદેસર રીતે અસરકારક માનવામાં આવે છે.
રાજીનામું મંજૂર થતાં જ અધિકારી શું-શું ગુમાવે છે?
IASનું રાજીનામું સ્વીકારવામાં આવતાં જ અધિકારીનો ‘ઓલ ઇન્ડિયા સર્વિસ’નો દરજ્જો સમાપ્ત થઈ જાય છે. નિયમો અનુસાર, સ્વૈચ્છિક રાજીનામું આપવાની સ્થિતિમાં અધિકારીને કોઈ પેન્શનરી લાભ અથવા નિવૃત્તિ બાદ મળતા સરકારી લાભ મળતા નથી. દિવ્યા મિત્તલના મામલામાં પણ રાજ્ય સરકાર તરફથી પ્રસ્તાવ કેન્દ્રને મોકલવામાં આવે અને ત્યાંથી ઔપચારિક નોટિફિકેશન જારી થાય ત્યાં સુધી કાગળ પરની પ્રક્રિયા ચાલુ રહેશે.
