Tribal Lullaby Research PhD: ગુજરાતના ડાંગ જિલ્લાના આહવા પાસેના પીપળ્યામાળ ગામની સોમી ગવળી જ્યારે પોતાના નાનકડા દીકરા જીતેન્દ્રને ‘હાલરડાં’ (પરંપરાગત આદિવાસી લોરીઓ) સંભળાવીને સુવડાવતી હતી, ત્યારે તેમણે ક્યારેય નહોતું વિચાર્યું કે એક દિવસ તેમનો દીકરો આ જ ગીતોને દુનિયાભરમાં મશહૂર કરી દેશે. આજે 34 વર્ષના જીતેન્દ્ર ગવળીએ ચિલ્ડ્રન રિસર્ચ યુનિવર્સિટી (CRU) માંથી પોતાની PhD પૂર્ણ કરી લીધી છે. તેમણે દક્ષિણ ગુજરાતની 9 અલગ-અલગ આદિવાસી બોલીઓમાં ગાવામાં આવતા 134 હાલરડાંઓને સાચવવાનું મોટું કામ કર્યું છે. જીતેન્દ્રનું ફિલ્ડવર્ક ડાંગ, વલસાડ, નવસારી, ભરૂચ, તાપી, નર્મદા જેવા અંતરિયાળ આદિવાસી જિલ્લાઓ સુધી ફેલાયેલું છે.
હાલરડાંથી સંસ્કૃતિ સાથે વધે છે જોડાણ
આ આદિવાસી સમુદાયોમાં માત્ર માતા જ નહીં, પરંતુ પુરુષો પણ બાળકોને હાલરડાં સંભળાવે છે. આ ગીતોમાં પ્રેમ, હાસ્ય-મજાક અને બહાદુરીના કિસ્સાઓ હોય છે. તેમાં પ્રકૃતિ અને પરિવારના સભ્યોનો ઉલ્લેખ હોય છે, જેનાથી બાળક પોતાની આસપાસના વાતાવરણને સમજી શકે છે. સાથે જ, તે પોતાની સંસ્કૃતિ સાથે પણ જોડાય છે. મોટાભાગના હાલરડાં રમત-ગમત વાળા હોય છે, તો કેટલાક બાળકોને પ્રેમથી ડરાવીને સુવડાવવા વાળા પણ હોય છે.
ગરીબી હોવા છતાં દીકરાને ભણાવ્યો
જીતેન્દ્રના માતા-પિતા ભણેલા નથી અને ખેતીકામ કરે છે, પરંતુ તેમણે ગરીબી હોવા છતાં દીકરાનો અભ્યાસ ક્યારેય અટકવા દીધો નથી. માતા સોમી ગર્વથી કહે છે કે અમને અમારા દીકરા પર ગર્વ છે. તેણે પોતાની આદિવાસી સંસ્કૃતિ પર રિસર્ચ કર્યું. આ અમારા માટે બહુ મોટી વાત છે. તે અમારા આખા ગામનો એકમાત્ર PhD ધારક છે.
બાળકોના મગજ પર શું અસર કરે છે હાલરડાં?
તેમનું આ કામ ડાંગ, વલસાડ, નવસારી, ભરૂચ, તાપી અને નર્મદા જિલ્લાઓ સુધી ફેલાયેલું છે. તેમણે આ તમામ હાલરડાં અને તેના અર્થ ગુજરાતી ભાષામાં તૈયાર કર્યા છે. તેમના ગાઈડ ડૉ. પ્રશાંત પટેલ જણાવે છે કે આદિવાસી સંસ્કૃતિ પર પહેલા પણ રિસર્ચ થયું છે, પરંતુ જીતેન્દ્રનું કામ સૌથી અલગ છે કારણ કે તેણે દરેક હાલરડાંની બારીકાઈથી વ્યાખ્યા કરી છે. જીતેન્દ્રનું રિસર્ચ જણાવે છે કે હાલરડાં બાળકના મગજના વિકાસમાં ખૂબ મદદ કરે છે. આનાથી બાળક અવાજોને ઓળખતા, શબ્દોને સમજતા અને સંગીતના સૂર-તાલને પકડતા શીખે છે.
પેઢી દર પેઢી સંભળાતા હાલરડાં પહેલીવાર લખાયા
આ એવી બોલીઓ છે જેની પોતાની કોઈ લિપિ (લખાણ) નથી અને જે સદીઓથી માત્ર સાંભળીને એક પેઢીથી બીજી પેઢી સુધી પહોંચી રહી છે. જીતેન્દ્રએ માત્ર આ હાલરડાંને ડાયરીમાં નથી ઉતાર્યા, પરંતુ દરેક એક હાલરડાંને રેકોર્ડ કર્યું, તેના એક-એક શબ્દનો અર્થ સમજાવ્યો અને એ પણ જણાવ્યું કે તે ગીતો કયા સંજોગોમાં કે કયા પ્રસંગે ગાવામાં આવે છે. જીતેન્દ્ર કહે છે, ‘આ હાલરડાંને સંગ્રહવા માટે હું અલગ-અલગ ગામોમાં ગયો અને પરિવારો સાથે કલાકો વિતાવ્યા, જેથી તેમની વાર્તાઓને ઊંડાણપૂર્વક સમજી શકું.’
