West Bengal Name History: ભારતનાં રાજ્યોનાં નામ પાછળ પણ ઇતિહાસની રસપ્રદ કથાઓ છે. અનેક રાજ્યો અને શહેરોનાં નામ બદલાઈ ગયાં છે. હાલમાં પશ્ચિમ બંગાળનું નામ બદલવાની ચર્ચા ચાલી રહી છે. તેથી ઇતિહાસ અને GKના દૃષ્ટિકોણથી આ મહત્ત્વનો વિષય બન્યો છે. બહુ ઓછા લોકો જાણતા હશે કે બંગાળ નામ પહેલેથી પ્રચલિત હતું, તો તેની આગળ ‘પશ્ચિમ’ શબ્દ શા માટે જોડવામાં આવ્યો? તેનો ઇતિહાસ 1947માં ભારત અને પાકિસ્તાનના ભાગલા સાથે પણ જોડાયેલો છે.
ચાલો, બંગાળ નામ, 1905ના વિભાજન અને 1947ના ભાગલા સાથે જોડાયેલી એ મહત્ત્વની બાબતો જાણીએ, જે UPSC, SSC અને અન્ય રાજ્યસ્તરીય સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે ઉપયોગી છે.
પ્રાચીન ઇતિહાસમાં છે બંગાળ નામની કથા
ભારતના પૂર્વ ભાગમાં આવેલ પશ્ચિમ બંગાળનો ઇતિહાસ અંગ્રેજોના શાસન કરતાં પણ જૂનો છે. ભારત સરકારના રાષ્ટ્રીય પોર્ટલ india.gov.in અને censusindia.gov.in પર ઉપલબ્ધ માહિતી અનુસાર, બંગાળ અથવા બાંગ્લા નામની ઉત્પત્તિ પ્રાચીન વંગ (Vanga) અથવા બંગ (Banga) રાજ્યમાંથી થઈ હોવાનું માનવામાં આવે છે. પ્રારંભિક સંસ્કૃત સાહિત્યમાં પણ બંગ નામનો ઉલ્લેખ મળે છે.
આ વિસ્તારમાં પ્રાચીન સભ્યતાનાં અવશેષો અને પાષાણ યુગનાં સાધનો મળવાથી તેના લાંબા ઇતિહાસની જાણ થાય છે. એટલે કે બંગાળ નામનાં ઐતિહાસિક મૂળ સદીઓ જૂનાં છે, જ્યારે પશ્ચિમ બંગાળ નામની આધુનિક ઓળખ 1947ના ભાગલા સાથે જોડાયેલી છે.
અંગ્રેજોએ સૌપ્રથમ 1905માં બંગાળનું વિભાજન કર્યું હતું
બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન બંગાળ એક મહત્ત્વનો વહીવટી વિસ્તાર હતો. વર્ષ 1905માં બ્રિટિશ સરકારે બંગાળનું વિભાજન કર્યું હતું. આ નિર્ણયનો ભારે વિરોધ થયો હતો અને સ્વદેશી આંદોલનને વેગ મળ્યો હતો. પશ્ચિમ બંગાળના ઇતિહાસ અનુસાર, લોકોના વધતા આંદોલન બાદ 1911માં આ વિભાજન રદ કરવામાં આવ્યું હતું. 1905નું વિભાજન બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન થયું હતું, જ્યારે 1947નું વિભાજન ભારતની આઝાદી સમયે થયું હતું.
1947માં બંગાળના વિભાજન અંગે શું નિર્ણય લેવાયો હતો?
ભારતની આઝાદી પહેલાં બ્રિટિશ સરકારે 3 જૂન 1947ના રોજ માઉન્ટબેટન યોજના જાહેર કરી હતી. ત્યારબાદ 20 જૂન 1947ના રોજ બંગાળ વિધાનસભાના સભ્યોએ પ્રાંતના ભવિષ્ય અંગે વિચારણા કરી હતી. પશ્ચિમ બંગાળ વિધાનસભાના સત્તાવાર ઐતિહાસિક રેકોર્ડમાં આ દિવસની કાર્યવાહીની વિગતો ઉપલબ્ધ છે.
વિધાનસભામાં અલગ-અલગ વિસ્તારોના પ્રતિનિધિઓએ બંગાળના વિભાજન અને નવી બંધારણ સભામાં જોડાવાના પ્રશ્ન પર મતદાન કર્યું હતું. વિભાજનની તરફેણમાં નિર્ણય લેવાયા બાદ બંગાળને બે ભાગમાં વહેંચવાનો માર્ગ મોકળો થયો હતો.
બંગાળના નામની આગળ ‘પશ્ચિમ’ શા માટે જોડાયું?
ભારતીય સ્વતંત્રતા અધિનિયમ, 1947ની કલમ 3માં જોગવાઈ હતી કે જૂના બંગાળ પ્રાંતની જગ્યાએ બે નવા પ્રાંતો બનાવવામાં આવશે અને તેમનાં નામ ઈસ્ટ બંગાળ અને વેસ્ટ બંગાળ હશે. પૂર્વ બંગાળ પાકિસ્તાનનો ભાગ બન્યું, જ્યારે પશ્ચિમ બંગાળ ભારતમાં રહ્યું.
- આ વિભાજન પછી બંગાળના પશ્ચિમ ભાગની ઓળખ પશ્ચિમ બંગાળ તરીકે બની.
- તેથી નામમાં ‘પશ્ચિમ’ શબ્દ જોડાવાનો સંબંધ 1947માં બંગાળના ભૌગોલિક અને રાજકીય વિભાજન સાથે છે.
- 1947માં બંગાળનો પૂર્વ ભાગ પૂર્વ બંગાળના નામે પાકિસ્તાનમાં સામેલ થયો હતો. ત્યારબાદ તેને પૂર્વ પાકિસ્તાન કહેવામાં આવતું હતું.
વર્ષ 1971માં સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ બાદ પૂર્વ પાકિસ્તાન એક સ્વતંત્ર દેશ બન્યું, જેનું નામ બાંગ્લાદેશ રાખવામાં આવ્યું. બીજી તરફ, પશ્ચિમ બંગાળ ભારતનું રાજ્ય રહ્યું. હાલમાં પશ્ચિમ બંગાળનું નામ બદલવાની ચર્ચા ચાલી રહી છે. આવી સ્થિતિમાં આ વિષય સાથે જોડાયેલા પ્રશ્નો આગામી પરીક્ષાઓ અને ઇન્ટરવ્યૂ માટે મહત્ત્વના બની શકે છે.
