Gujarat Fire NOC Corruption: ફાયર NOCથી લઈને ગેમ ઝોન સુધી: અમદાવાદ, રાજકોટ અને સુરતમાં ફાયર વિભાગનો ‘સડો’ કેટલો ઊંડો? આગ પછી જ કેમ જાગે છે તંત્ર?
Gujarat Fire NOC Corruption: એક તરફ કરોડો રૂપિયાના બિલ્ડિંગ, હોટેલ, હોસ્પિટલ, ગેમ ઝોન અને કોમર્શિયલ કોમ્પ્લેક્સ ઊભા થાય છે… બીજી તરફ લોકોની સલામતી માટે ફરજિયાત Fire NOC મેળવવાની પ્રક્રિયા ક્યાંક કાગળ પર અટકી જાય છે, ક્યાંક બેદરકારીથી પસાર થઈ જાય છે અને ક્યાંક ACBની ટ્રેપમાં લાંચની રકમ સાથે અધિકારી ઝડપાય છે.
રાજકોટના TRP Game Zone અગ્નિકાંડ પછી આખા ગુજરાતને એક કડવો સવાલ મળ્યો હતો—આ ગેમ ઝોન પાસે જરૂરી Fire NOC જ નહોતું તો તે આટલા લાંબા સમય સુધી ચાલ્યું કેવી રીતે?
પરંતુ બે વર્ષ પછી પણ સવાલ પૂરો થયો નથી.
કારણ કે અમદાવાદમાં 2025માં એક ડિવિઝનલ ચીફ ફાયર ઓફિસર Fire NOC માટે ₹65,000ની લાંચ લેવાના કેસમાં ઝડપાયા અને હવે 8 ઓગસ્ટ 2026ના રોજ અમદાવાદના Chief Fire Officer Amitkumar Dongre અને કથિત વચેટિયા Bhavsinh Zala ₹36,000ની લાંચના કેસમાં ACB દ્વારા ઝડપાયા છે. AMCએ થોડા જ કલાકોમાં Dongreને સેવામાંથી બરતરફ પણ કરી દીધા. ACBના જણાવ્યા મુજબ છ બિલ્ડિંગના Fire NOC માટે ₹6,000 પ્રતિ NOC પ્રમાણે કુલ ₹36,000 માંગવામાં આવ્યા હતા.
એટલે પ્રશ્ન હવે માત્ર “કોઈ એક અધિકારી લાંચિયો છે?” એવો નથી. પ્રશ્ન છે—સિસ્ટમમાં એવી કઈ ખામી છે કે Fire NOC જેવી જીવન-મરણની પ્રક્રિયામાં વારંવાર લાંચના કેસો સામે આવે છે?
અમદાવાદ: Fire NOCના નામે એક પછી એક સવાલ
અમદાવાદમાં ફાયર વિભાગને લઈને માત્ર લાંચના કેસો જ સામે આવ્યા નથી.
2024માં AMCએ 9 ફાયર અધિકારીઓને નોકરીમાંથી બરતરફ કર્યા હતા, કારણ કે તેમની ભરતી માટે રજૂ કરાયેલા sponsorship certificates અંગેની તપાસમાં ગંભીર ગેરરીતિઓ સામે આવી હતી. નોંધપાત્ર બાબત એ હતી કે આમાંથી કેટલાક અધિકારીઓને રાજકોટ અગ્નિકાંડ બાદ અમદાવાદના ગેમ ઝોનમાં Fire Safety તપાસની જવાબદારી પણ આપવામાં આવી હતી.
પછી ફેબ્રુઆરી 2025માં AMCના Divisional Chief Fire Officer Inayat Sheikh ₹65,000ની લાંચ લેવાના કેસમાં ACBના હાથે ઝડપાયા. ACBના જણાવ્યા પ્રમાણે Fire NOC માટે ₹80,000ની માંગણી કરવામાં આવી હતી અને ફરિયાદીએ શરૂઆતમાં ₹15,000 આપ્યા બાદ બાકીની ₹65,000 રકમ માટે દબાણ થતું હતું.
અને હવે 2026માં અમદાવાદના Chief Fire Officer જ ₹36,000ની કથિત લાંચના કેસમાં ઝડપાય છે.
આ કેસમાં તો ACBએ વધુ ગંભીર બાબતની તપાસ શરૂ કરી છે—શું ખાનગી Fire Safety Officers બિલ્ડરો પાસેથી લાંચ ઉઘરાવીને Fire Departmentના અધિકારીઓ સુધી પહોંચાડતા હતા? આ માત્ર તપાસ હેઠળનો આરોપ છે, પરંતુ જો તપાસમાં તે સાબિત થાય તો તે વ્યક્તિગત લાંચ નહીં, પરંતુ એક આખા મધ્યસ્થી નેટવર્ક તરફ સંકેત કરશે.
અને આ વચ્ચે 2025ના ડેટા મુજબ અમદાવાદમાં 309 high-rise buildings પાસે valid Fire NOC નહોતી, જેમાં 259 residential અને 50 commercial-cum-residential buildings હોવાનું અહેવાલમાં જણાવાયું હતું.
તો પછી સવાલ—
NOC વગરની સેકડો ઇમારતો વર્ષો સુધી કેવી રીતે ચાલે છે?
રાજકોટ: TRP Game Zoneએ આખી સિસ્ટમનું નકાબ ઉતારી નાખ્યું
રાજકોટના TRP Game Zoneમાં લાગેલી આગે 27 લોકોના જીવ લીધા, જેમાં બાળકો પણ સામેલ હતા. શરૂઆતથી જ બહાર આવ્યું કે ગેમ ઝોન પાસે જરૂરી Fire NOC નહોતું અને અન્ય મંજૂરીઓ અંગે પણ ગંભીર પ્રશ્નો હતા.
પરંતુ સૌથી ભયાનક સવાલ
“Fire NOC નહોતું તો ફાયર વિભાગે પહેલાં શું કર્યું?”
તપાસમાં સામે આવ્યું કે RMCના Fire Departmentએ અગાઉના બે વર્ષ દરમિયાન એવા બિલ્ડિંગની ચકાસણી જ કરી નહોતી કે જેના પાસે Fire NOC નહોતું. તપાસકર્તાઓના જણાવ્યા મુજબ સંબંધિત ફાયર અધિકારીઓને ગેમ ઝોનના સંચાલનની જાણ હતી છતાં Fire NOC અને પૂરતા Fire-Fighting સાધનો અંગે યોગ્ય ચકાસણી કરવામાં આવી નહોતી.
રાજકોટના Chief Fire Officer Ilesh Kher અને Deputy Fire Officer Bhikha Thebaની ધરપકડ પણ થઈ હતી.
અને અહીં વાત માત્ર Fire Department સુધી અટકતી નથી.
પોલીસ તપાસમાં એવો પણ ખુલાસો થયો કે ગેમ ઝોનના માલિકોએ regularisation માટે અરજી કરી હોવાનો દાવો કર્યો હતો, પરંતુ તપાસમાં back-dated applications અને RMCના inward registerમાં bogus entries બનાવવામાં આવી હોવાના આરોપો સામે આવ્યા.
ગુજરાત હાઈકોર્ટ પણ એટલી નારાજ થઈ કે તેણે RMCને પૂછ્યું કે આટલું મોટું માળખું 18 મહિના સુધી અધિકારીઓની નજર સામે કેવી રીતે ચાલતું રહ્યું? કોર્ટે રાજ્યની મશીનરી પર વિશ્વાસ અંગે પણ અત્યંત કડક ટિપ્પણી કરી હતી.
અને પછી આવ્યો સૌથી મોટો વિરોધાભાસ…
TRP પછી Fire Departmentના વડા બદલાયા.
પરંતુ માત્ર 45 દિવસમાં નવા ઇન્ચાર્જ Chief Fire Officer Anil Maru ₹1.80 લાખની કથિત લાંચ લેતા ACBના હાથે ઝડપાયા.
ACBના જણાવ્યા પ્રમાણે Fire clearance માટે કુલ ₹3 લાખની માંગણી હતી, જેમાંથી ₹1.80 લાખ સ્વીકારતા તેમને ઝડપી પાડવામાં આવ્યા.
અર્થાત્—
TRP પછી સવાલ હતો કે Fire NOC વગર ગેમ ઝોન ચાલ્યું કેવી રીતે?
અને થોડા જ અઠવાડિયામાં બીજો સવાલ ઊભો થયો—
Fire NOC આપવા માટે જ લાંચ કેમ માંગવામાં આવી રહી છે?
સુરત: તક્ષશિલાથી લઈને આજના Fire NOC સુધી
સુરતનું નામ આવે એટલે 24 મે 2019નું તક્ષશિલા Arcade અગ્નિકાંડ યાદ આવે છે.
આગમાં 22 વિદ્યાર્થીઓનાં મોત થયા હતા. ગેરકાયદેસર રીતે બનાવવામાં આવેલા ઉપરના માળે coaching classes ચાલી રહ્યા હતા. આગ ઝડપથી ફેલાઈ અને વિદ્યાર્થીઓ માટે બહાર નીકળવાનો માર્ગ પણ જોખમી બની ગયો.
આ કેસમાં તપાસ માત્ર બિલ્ડર કે coaching class સુધી અટકી નહોતી.
Surat Fire Departmentના અધિકારીઓ પણ આરોપી બન્યા. Deputy Chief Fire Officer S.K. Acharya અને Fire Officer Kirti Modhની ધરપકડ થઈ હતી અને SMC તથા DGVCLના અધિકારીઓની ભૂમિકા પણ તપાસ હેઠળ આવી હતી.
વધુ ગંભીર બાબત એ કે ACB તપાસમાં S.K. Acharya સામે disproportionate assetsનો કેસ પણ નોંધાયો હતો.
તક્ષશિલા પછી સુરતમાં હજારો ઇમારતોની તપાસ શરૂ થઈ.
પરંતુ શું આ કાયમી વ્યવસ્થા બની?
2025માં સુરતના Shiv Shakti Textile Marketમાં મોટી આગ બાદ Fire Departmentે શહેરના 250થી વધુ textile marketsના Fire NOC ફરી તપાસવાનું શરૂ કર્યું. સૌથી મહત્વની બાબત એ હતી કે આગ લાગેલા માર્કેટનું Fire NOC 2024માં renew થયું હોવાનું સામે આવ્યું હતું. હવે સાધનો ખરેખર કાર્યરત હતા કે નહીં અને સ્ટાફને તાલીમ હતી કે નહીં તેની તપાસ કરવાની જરૂર પડી.
અને પછી ડિસેમ્બર 2025માં સુરતમાં પણ Fire NOCની લાંચનો કેસ સામે આવ્યો.
SMCના Deputy Chief Fire Officer Ishwar Patelને ACBએ ₹1 લાખની લાંચ લેતા રંગેહાથ ઝડપ્યા. આરોપ મુજબ હોટેલની Fire Safety NOC અટકાવીને બિનજરૂરી વાંધા ઊભા કરવામાં આવતા હતા અને NOC આપવા બદલ ₹1 લાખની માંગણી કરવામાં આવી હતી.
એટલે સુરતમાં પણ સવાલ એ જ—
Fire NOC સુરક્ષાનું પ્રમાણપત્ર છે કે લાંચના દરવાજા ખોલતી ફાઇલ?
અને હવે આખી સિસ્ટમનો સૌથી મોટો સવાલ
જો કોઈ બિલ્ડિંગમાં Fire NOC નથી—
તો જવાબદાર કોણ?
માલિક?
બિલ્ડર?
Fire Safety Officer?
Fire Department?
Municipal Corporation?
Town Planning?
Police?
કે પછી બધાની વચ્ચે એવી વ્યવસ્થા છે જેમાં દરેક વિભાગ માને છે કે જવાબદારી બીજા વિભાગની છે?
TRP Game Zoneના કેસમાં આ જ ખામી દેખાઈ.
એક વિભાગે પરવાનગી આપી, બીજા વિભાગે Fire NOC આપી નહીં, છતાં વ્યવસાય ચાલતો રહ્યો.
અને જ્યારે આગ લાગી ત્યારે—
કાગળો બહાર આવ્યા, અધિકારીઓના નામ બહાર આવ્યા, ધરપકડ થઈ, સસ્પેન્શન થયું… પરંતુ જીવ પાછા આવ્યા નહીં.
“બોગસ કાર્યવાહી”નો અર્થ શું?
રાજકોટની ઘટના પછી અમદાવાદ સહિત ગુજરાતભરમાં ગેમ ઝોન અને કોમર્શિયલ સ્થળોની તપાસનો ધમધમાટ શરૂ થયો.
અમદાવાદમાં 34 gaming zonesની તપાસમાં 6 પાસે Fire NOC અથવા BU permission જેવી જરૂરી મંજૂરીઓ નહોતી અને તેમને સીલ કરવામાં આવ્યા હતા.
પરંતુ અહીં પણ મૂળ પ્રશ્ન એ જ
આ સ્થળો તપાસના એક દિવસ પહેલાં જ બન્યા હતા?
જો નહીં, તો વર્ષો સુધી નિયમિત તપાસ ક્યાં હતી?
જો NOC જરૂરી હતી તો NOC વગર ધંધો શરૂ કેવી રીતે થયો?
અને જો અધિકારીઓએ અગાઉ તપાસ કરી હતી તો ખામી કેમ દેખાઈ નહીં?
આ પ્રશ્નોનું જવાબ માત્ર “આગામી તપાસ કરીશું” કહીને પૂરો થતો નથી.
સૌથી ખતરનાક બાબત: Fire NOC એટલે માત્ર કાગળ નહીં
Fire NOCનો અર્થ એ છે કે કોઈ ઇમારતમાં આગ લાગે તો—
લોકો બહાર નીકળી શકે,
emergency exit ઉપલબ્ધ હોય,
fire extinguishers કાર્યરત હોય,
hydrant અને sprinkler system કામ કરતા હોય,
fire alarm કાર્યરત હોય,
staircase સુરક્ષિત હોય,
electrical અને અન્ય fire hazards નિયંત્રણમાં હોય,
અને Fire Departmentને emergencyમાં કામ કરવા જરૂરી access મળે.
જો આ બધું ખરેખર ચકાસ્યા વગર માત્ર સર્ટિફિકેટના આધારે “ઓકે” કરવામાં આવે તો NOC એક કાગળ બની જાય છે.
અને કાગળ આગ બુઝાવી શકતો નથી.
સિસ્ટમમાં ખરેખર સુધારો કરવો હોય તો શું કરવું?
1. દરેક Fire NOC જાહેર કરો
કઈ ઇમારતને ક્યારે NOC મળ્યું, ક્યારે expire થાય છે અને કોણે inspection કર્યું—આ માહિતી public portal પર હોવી જોઈએ.
2026માં Gujarat State Information Commissionએ પણ municipal bodiesને Fire NOCની વિગતો જાહેર કરવાની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ નિર્દેશ આપ્યો છે, કારણ કે હાલ મંજૂર થયેલી NOCની વિગતો જાહેર ડોમેનમાં પૂરતી ઉપલબ્ધ નથી.
2. Inspectionનો Video Record ફરજિયાત કરો
અધિકારી સ્થળ પર પહોંચે ત્યારે GPS location, તારીખ-સમય અને buildingના દરેક મહત્વના safety pointનો ફોટો/video અપલોડ કરે.
3. અધિકારી નહીં, Digital Trail જવાબદાર બને
“મેં તપાસ કરી હતી” એટલું પૂરતું ન હોવું જોઈએ.
કયા દિવસે ગયા?
શું જોયું?
કઈ ખામી હતી?
શું સુધારવા કહ્યું?
ફરી ક્યારે તપાસ કરી?
—બધું digital recordમાં રહેવું જોઈએ.
4. Fire NOCમાં middleman culture બંધ કરો
2026ના અમદાવાદના ACB કેસમાં જ કથિત middleman મારફતે પૈસા લેવાયા હોવાનો આરોપ છે. જો ખાનગી Fire Safety Officer અને સરકારી અધિકારી વચ્ચે આવા ગેરકાયદેસર જોડાણની પુષ્ટિ થાય તો આખી approval chainનું audit જરૂરી બને છે.
5. “આગ પછીની કાર્યવાહી” નહીં, “આગ પહેલાંની જવાબદારી” જોઈએ
TRP પછી sealing.
તક્ષશિલા પછી checking.
હોસ્પિટલમાં આગ પછી NOCની તપાસ.
માર્કેટમાં આગ પછી NOCનું audit.
દર વખતે pattern એક જ કેમ?
આગ લાગે → લોકો મરે → તપાસ થાય → અધિકારીઓ સસ્પેન્ડ થાય → થોડા દિવસ કાર્યવાહી → ફરી શાંતિ.
આ ચક્ર તૂટવું જોઈએ.
છેલ્લો સવાલ પ્રજાનો છે…
અમદાવાદમાં Fire NOC માટે લાંચનો કેસ.
રાજકોટમાં TRP Game Zone જેવી દુર્ઘટના અને ત્યારબાદ Fire Chief જ લાંચ લેતા ઝડપાય.
સુરતમાં તક્ષશિલા જેવી કરુણ ઘટના અને વર્ષો પછી ફરી Fire NOC માટે ₹1 લાખની લાંચનો કેસ.
અમદાવાદમાં બોગસ sponsorship certificatesનો મામલો.
અને શહેરોમાં આજે પણ valid Fire NOC વગરની ઇમારતોના આંકડા.
તો પછી શું આ માત્ર “થોડા ભ્રષ્ટ અધિકારીઓ”ની વાત છે?
કે પછી સિસ્ટમમાં એવી ખામી છે જ્યાં NOC, inspection, approval, renewal અને enforcement—દરેક તબક્કે માનવીય discretion એટલું છે કે લાંચ માટે જગ્યા ઊભી થાય છે?
કારણ કે Fire Departmentની ભૂલનો અર્થ માત્ર એક ખોટી ફાઇલ નથી.
એનો અર્થ હોઈ શકે—
એક પરિવારનો દીકરો પાછો ન આવે.
એક માતાની આખી જિંદગી બદલાઈ જાય.
એક પિતા પોતાના બાળકની રાહ જોતો રહી જાય.
TRP Game Zoneએ આપણને આ કિંમત બતાવી છે.
તક્ષશિલાએ પણ બતાવી હતી.
તો હવે પ્રશ્ન એ નથી કે આગામી આગ ક્યાં લાગશે?
સવાલ એ છે—
“આગામી આગ લાગે એ પહેલાં સિસ્ટમને કોણ જગાડશે?”
કારણ કે Fire NOCમાં એક નાની લાંચ આજે કોઈની ફાઇલ આગળ ધપાવી શકે છે… પરંતુ આવતીકાલે એ જ બેદરકારી કોઈના જીવનને પાછળ ધકેલી શકે છે.
ફાયર સેફ્ટીનો સર્ટિફિકેટ કાગળ પર નહીં, જમીન પર સુરક્ષિત હોવો જોઈએ.
