Diabetes Vision Loss: ભારતમાં ડાયાબિટીસના દર્દીઓની સંખ્યામાં સતત વધારો થઈ રહ્યો છે. ઇન્ટરનેશનલ ડાયાબિટીસ ફેડરેશન અનુસાર 2024માં ભારતના પુખ્ત વયના લોકોમાં આશરે 8 કરોડ 98 લાખથી વધુ લોકો ડાયાબિટીસના દર્દી બની ચૂક્યા હતા. જે સંખ્યા હવે વધુ વધી ગઈ હશે. ડાયાબિટીસ તમારા હાર્ટ અને કિડનીની સાથે આંખોને પણ અસર કરી શકે છે. બ્લડ શુગર વધુ રહેવાને કારણે આંખોની નાની રક્તવાહિનીઓને નુકસાન થઈ શકે છે, જેને ડાયાબિટિક રેટિનોપેથી કહેવામાં આવે છે. શરૂઆતના તબક્કામાં આંખોમાં થઈ રહેલા ફેરફારો ધ્યાનમાં આવતા નથી અથવા તેને આંખોની સમસ્યા માની લેવામાં આવે છે. નિષ્ણાતો જણાવે છે કે જો સમય રહેતાં આ ફેરફારોને ઓળખી લેવામાં આવે અને ડાયાબિટીસને કંટ્રોલ કરવામાં આવે તો આંખોને થતા નુકસાનને ટાળી શકાય છે.
ડાયાબિટીસ આંખોની રોશનીને કેવી રીતે નુકસાન પહોંચાડે છે?
આંખની પાછળ આવેલું રેટિના એક સંવેદનશીલ ટિશ્યૂ છે, જે પ્રકાશને સિગ્નલ્સમાં બદલીને મગજ સુધી પહોંચાડવામાં મદદ કરે છે. રેટિનાને બ્લડ સપ્લાય આપતી ખૂબ નાની બ્લડ વેસલ્સ હોય છે.
CDC અનુસાર જ્યારે બ્લડ ગ્લુકોઝ લાંબા સમય સુધી વધુ રહે છે, ત્યારે આ બ્લડ વેસલ્સની દિવાલોને નુકસાન થઈ શકે છે. તે નબળી થઈને ફ્લુઇડ અથવા બ્લડ લીક કરી શકે છે અથવા તેમાં બ્લોકેજ થઈ શકે છે. આના કારણે રેટિનાને ઑક્સિજન અને ન્યુટ્રિઅન્ટ્સ મળવામાં મુશ્કેલી થઈ શકે છે. બીમારી વધવા પર આંખ નવી પરંતુ નબળી બ્લડ વેસલ્સ બનાવવા લાગે છે, જેના કારણે બ્લીડિંગ અને સ્કાર ટિશ્યૂ બનવાનું જોખમ રહે છે. આ જ પ્રક્રિયાથી ડાયાબિટિક રેટિનોપેથી વિકસિત થઈ શકે છે અને ગંભીર સ્થિતિમાં વિઝન લોસ પણ થઈ શકે છે.
ડાયાબિટિક રેટિનોપેથી શું છે અને તે ક્યારે ગંભીર બને છે?
ડાયાબિટીસના કારણે આંખોને થતી સામાન્ય સમસ્યાને ડાયાબિટિક રેટિનોપેથી કહેવામાં આવે છે. શરૂઆતના તબક્કામાં રેટિનાની બ્લડ વેસલ્સમાં હળવા ફેરફારો થાય છે, જે સમયની સાથે વધીને આંખોની રોશની અને જોવાની ક્ષમતાને અસર કરે છે. ધ્યાન ન આપવામાં આવે તો રેટિનાને પણ નુકસાન થઈ શકે છે. ઘણી વખત સ્થિતિ ગંભીર સ્વરૂપ ધારણ કરી લે છે, જેને પ્રોલિફરેટિવ ડાયાબિટિક રેટિનોપેથી કહેવામાં આવે છે. તેમાં આંખોની નસો નબળી થઈને બ્લીડિંગ કરી શકે છે. જેના કારણે વિઝન લોસનું જોખમ વધી જાય છે.
આ ઉપરાંત, બ્લડ શુગર અથવા ડાયાબિટીસમાં ડાયાબિટિક મેક્યુલર એડિમા પણ વિઝનને અસર કરી શકે છે. તેમાં રેટિનાના મેક્યુલા ભાગમાં ફ્લુઇડ જમા થવાથી મધ્યની દૃષ્ટિ ધૂંધળી થઈ શકે છે.
શું ડાયાબિટીસથી થતી બ્લાઇન્ડનેસને રોકી શકાય છે?
ડાયાબિટીસના કારણે થતા ગંભીર વિઝન લોસ અને અંધત્વ (Blindness)ના જોખમને ઘણી હદ સુધી ઘટાડી શકાય છે, ખાસ કરીને જ્યારે આંખોની સમસ્યાની સમયસર જાણ થઈ જાય અને સારવાર શરૂ કરવામાં આવે. નેશનલ આઇ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ અનુસાર, ડાયાબિટિક રેટિનોપેથીના શરૂઆતના તબક્કામાં ઘણીવાર કોઈ લક્ષણો હોતા નથી, પરંતુ વહેલી ઓળખ અને સારવારથી વિઝન લોસને રોકવામાં અથવા ટાળવામાં મદદ મળી શકે છે.
આ સાથે જ ડાયાબિટીસના કારણે આંખોને થતા નુકસાનને રોકવા માટે માત્ર આઇ ડ્રોપ્સ અથવા ચશ્મા પર નિર્ભર રહેવું પૂરતું નથી. બ્લડ શુગરને સામાન્ય રેન્જમાં રાખવાની સાથે બ્લડ પ્રેશર અને કોલેસ્ટ્રોલને નિયંત્રિત કરવું, સ્મોકિંગથી બચવું અને નિયમિત આંખોની તપાસ કરાવવી પણ મહત્વપૂર્ણ છે.
આંખોમાં કયા શરૂઆતના ફેરફારો જોખમના સંકેત બની શકે છે?
NIH અનુસાર સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે શરૂઆતની ડાયાબિટિક રેટિનોપેથીમાં ઘણીવાર કોઈ જોખમના સંકેતો હોતા નથી. આ જ કારણ છે કે માત્ર પોતાની વિઝન સારી લાગે છે તેના આધારે આંખોની તપાસ ટાળવી જોખમી બની શકે છે.
જ્યારે બીમારી આગળ વધે છે, ત્યારે કેટલાક લોકોમાં આ ફેરફારો જોવા મળી શકે છે—
- ધૂંધળું દેખાવું.
- દૃષ્ટિ ક્યારેક સ્પષ્ટ અને ક્યારેક ધૂંધળી થવી.
- આંખોની સામે નાના-નાના સ્પોટ અથવા ડાઘ (Floaters) દેખાવા.
- આંખોમાં પ્રકાશ પ્રવેશતો હોય તેવું અનુભવવું.
- રંગોને ઓળખવામાં ફેરફાર.
- રાત્રે જોવામાં મુશ્કેલી.
- વિઝનના કોઈ ભાગમાં ડાર્ક ભાગ અનુભવાવો.
- ગંભીર સ્થિતિમાં જોવાની ક્ષમતા સંપૂર્ણપણે ઘટી જવી.
ડાયાબિટીસના કારણે આંખોમાં થતી સમસ્યાને હંમેશા સંપૂર્ણપણે રોકવી શક્ય નથી, પરંતુ સમયસર તપાસ, યોગ્ય સારવાર અને ડાયાબિટીસને નિયંત્રિત કરીને ગંભીર રીતે થતા વિઝન લોસનું જોખમ ઘણી હદ સુધી ઘટાડી શકાય છે. આ સાથે જ લાઇફસ્ટાઇલમાં પણ જરૂરી ફેરફારો કરવાની સલાહ આપવામાં આવે છે.
