₹500 Fake Note: PNBની કરન્સી ચેસ્ટમાં ₹500ની નકલી નોટો મળવાનો મામલો ગંભીર બની રહ્યો છે. કરન્સી ચેસ્ટમાં અત્યાર સુધી જણાવવામાં આવી રહેલી નકલી રકમ 7 કરોડ 40 લાખથી વધીને 17 કરોડ રૂપિયા સુધી પહોંચી ગઈ છે. આ આંકડો હજુ પણ વધી શકે છે એવું માનવામાં આવી રહ્યું છે. સામાન્ય લોકો માટે આ સૌથી વધુ ચિંતાની વાત છે. કારણ કે જો તપાસ ન થઈ હોત તો આ જ નોટો જે રીતે કરન્સી ચેસ્ટ સુધી પહોંચી હતી, તે ત્યાંથી બહાર નીકળીને સામાન્ય લોકોના ખિસ્સા સુધી પહોંચી શકતી હતી.
બેંકમાંથી મળતી રોકડને લોકો સામાન્ય રીતે સાચી જ માને છે. તેનું કારણ એ છે કે બેંકોમાં નકલી નોટની ઓળખ કરવા માટે એક સંપૂર્ણ વ્યવસ્થા હોય છે. સૌપ્રથમ તો નોટ છાંટતી મશીન જ નકલી નોટ પકડી લે છે. ઘણી વખત ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળી નોટો તેનાથી બચી જાય છે, પરંતુ ભૌતિક ચકાસણી દરમિયાન તે પકડાઈ જાય છે. આ જ કારણથી જ્યારે સામાન્ય લોકોને આ નોટો આપવામાં આવે છે ત્યારે તેઓ તેની તપાસ કરતા નથી, કારણ કે તેમને બેંક પર વિશ્વાસ હોય છે કે નોટની અગાઉથી જ તપાસ થઈ ચૂકી હશે. હવે સહારનપુરનો મામલો સામે આવ્યા બાદ લોકોની ચિંતા વધી ગઈ છે. આવી સ્થિતિમાં આવો જાણીએ કે નોટ અસલી છે કે નકલી તેની ઓળખ કેવી રીતે કરી શકાય.
સહારનપુર PNB કરન્સી ચેસ્ટ મામલો શું છે?
સહારનપુરના ઘંટાઘર સ્થિત સોફિયા માર્કેટની PNB શાખાની કરન્સી ચેસ્ટમાં ₹500-₹500ની લગભગ 17 કરોડ રૂપિયાની નકલી નોટો મળી આવી છે. મામલાની ગંભીરતાને ધ્યાનમાં રાખીને SITની રચના કરી દેવામાં આવી છે. આરોપીઓ સુધી પહોંચવા માટે કાર્યવાહી ચાલી રહી છે.
આ મામલો ત્યારે સામે આવ્યો હતો જ્યારે 11:50 કરોડ રૂપિયાની કરન્સી જયપુર મોકલવામાં આવી હતી. તેમાં 4 લાખ રૂપિયા ઓછા હતા. તેની તપાસ માટે જ્યારે તપાસ ટીમ બેંક પહોંચી ત્યારે કરન્સી ચેસ્ટનું પણ ઓડિટ કરાવવામાં આવ્યું, જેમાં નકલી કરન્સીનો મામલો સામે આવ્યો. મામલો સામે આવ્યા બાદ લોકોની ચિંતા વધી ગઈ છે. જ્યારે બેંકિંગ સિસ્ટમ નકલી નોટોથી છેતરાઈ શકે છે તો સામાન્ય લોકો સાચી નોટની ઓળખ કેવી રીતે કરશે?
નકલી નોટો બેંકો સુધી કેવી રીતે પહોંચે છે?
રિઝર્વ બેંક ઑફ ઈન્ડિયા અનુસાર બેંકોમાં આવતી રોકડની તપાસ અનેક સ્તરે કરવામાં આવે છે. તેમ છતાં ઘણી વખત ગ્રાહકો દ્વારા જમા કરવામાં આવેલી રોકડ, મોટા રોકડ વ્યવહારો અથવા સંગઠિત નકલી નોટના જૂથોની પ્રવૃત્તિઓને કારણે નકલી નોટો બેંકો સુધી પહોંચી જાય છે. બેંક અને RBI કરન્સી વેરિફિકેશન એન્ડ પ્રોસેસિંગ સિસ્ટમ મશીનો દ્વારા તેની તપાસ કરે છે, પરંતુ ક્યારેક અત્યંત ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળી નકલી નોટો પ્રારંભિક તપાસમાંથી બચી જાય છે.
₹500ની નોટને અસલી શું બનાવે છે? જાણો સુરક્ષા વિશેષતાઓ
₹500ની નવી જારી કરવામાં આવેલી નોટમાં અનેક સુરક્ષા વિશેષતાઓ છે. તેને નકલી નોટમાં સામેલ કરવી અત્યંત મુશ્કેલ છે. ખાસ કરીને ₹500નો વોટરમાર્ક, રંગ બદલતો સિક્યોરિટી થ્રેડ, કલર શિફ્ટિંગ ઇંકમાં છપાયેલ ₹500, માઇક્રો લેટરિંગ, લેટન્ટ ઇમેજ અને ઊપસેલી છાપકામ. નકલી નોટમાં આ તમામ સુરક્ષા વિશેષતાઓ સામેલ કરવી મુશ્કેલ હોય છે. તેથી કોઈ એક નહીં પરંતુ તમામ વિશેષતાઓની તપાસ કરવી જરૂરી છે.
નોટ અસલી છે કે નકલી તેની ઓળખ કેવી રીતે કરવી
- રિઝર્વ બેંક ઑફ ઈન્ડિયા અનુસાર નોટની ઓળખ તેને સ્પર્શ કરીને અને પ્રકાશ સામે રાખીને કરી શકાય છે.
- પ્રકાશ સામે વોટરમાર્ક જુઓ, ત્યારબાદ નોટને સહેજ ત્રાંસી કરીને સિક્યોરિટી થ્રેડ જુઓ અને તેનો રંગ બદલાયો છે કે નહીં તે તપાસો.
- ₹500 અંક ધરાવતા કલર-ચેન્જિંગ નંબરને જુઓ.
- ગાંધીજીની તસવીર, RBIની મહોર અને અન્ય ઊપસેલી છાપકામને હાથથી અનુભવો.
- નોટના સિરિયલ નંબર વચ્ચેનું અંતર અને પ્રિન્ટિંગની ગુણવત્તા તપાસો.
- લેટન્ટ ઇમેજને અલગ ખૂણાથી જોઈને ઓળખો.
- શંકા હોય તો અન્ય અસલી નોટ સાથે સરખામણી કરો.
₹500ની નોટની 7 સુરક્ષા વિશેષતાઓ
- મહાત્મા ગાંધી વોટરમાર્ક: નોટને પ્રકાશ સામે રાખવા પર મહાત્મા ગાંધીની તસવીર અને ₹500નો ઇલેક્ટ્રોટાઇપ વોટરમાર્ક દેખાય છે.
- સિક્યોરિટી થ્રેડ: નોટમાં એક સુરક્ષા દોરો લગાવવામાં આવ્યો હોય છે, જેના પર ભારત, RBI અને 400 લખેલું હોય છે. તે સામાન્ય રીતે લીલા રંગનો દેખાય છે, પરંતુ નોટને ઝુકાવવા પર વાદળી રંગનો દેખાય છે.
- રંગ બદલતો 500 અંક: નોટના નીચેના ભાગમાં છપાયેલો મોટો ₹500 અંક જોવાના ખૂણા પ્રમાણે લીલા રંગમાંથી વાદળી રંગમાં બદલાય છે.
- સી-થ્રૂ રજિસ્ટર: નોટના આગળ અને પાછળ બનાવેલી ડિઝાઇન પ્રકાશ સામે જોવાથી સંપૂર્ણ રીતે એકબીજા સાથે મેળ ખાય છે અને ₹500નો અંક બનાવે છે.
- માઇક્રો લેટરિંગ: ગાંધીજીની તસવીરની પાસે ખૂબ જ નાના અક્ષરોમાં RBI અને 500 લખેલું હોય છે, જેને મેગ્નિફાયર ગ્લાસથી જોઈ શકાય છે.
- ઊપસેલી છાપકામ: મહાત્મા ગાંધીની તસવીર, RBIની મહોર, અશોક સ્તંભ, ગેરંટી ક્લોઝ અને ઓળખ ચિહ્ન ઊપસેલા હોય છે અને તેને સ્પર્શથી અનુભવી શકાય છે.
- દૃષ્ટિહીન લોકો માટે ઓળખ ચિહ્ન: નોટ પર વિશેષ ભૌમિતિક આકૃતિ ઊપસેલી છાપવામાં આવેલી હોય છે, જેના દ્વારા દૃષ્ટિહીન વ્યક્તિ નોટની ઓળખ કરી શકે છે.
શું માત્ર જોઈને નકલી નોટની ઓળખ કરી શકાય?
RBI અનુસાર નકલી નોટની ઓળખ માત્ર એક વિશેષતા જોઈને કરવી જોઈએ નહીં. કેટલીક નકલી નોટો દેખાવમાં અસલી જેવી લાગી શકે છે, તેથી વોટરમાર્ક, સિક્યોરિટી થ્રેડ, રંગ બદલતો અંક અને ઊપસેલી છાપકામ જેવી અનેક સુરક્ષા વિશેષતાઓની એકસાથે તપાસ કરવી જરૂરી છે. નકલી નોટની છાપકામ ઝાંખી અથવા ખરાબ હશે, કાગળની ગુણવત્તા યોગ્ય નહીં હોય. રંગોનું સંયોજન યોગ્ય નહીં હોય. નોટમાં ન તો માઇક્રો લેટરિંગ હશે કે ન તો ઊપસેલી છાપકામ હશે. વોટરમાર્ક પણ યોગ્ય રીતે નહીં હોય.
બેંકને નકલી નોટ મળ્યા બાદ શું થાય છે?
- નોટ જપ્ત કરી લેવામાં આવે છે.
- તે ગ્રાહકને પરત આપવામાં આવતી નથી.
- RBIના નિયમો અનુસાર ગ્રાહકને રસીદ આપવામાં આવી શકે છે.
- નોટ તપાસ માટે મોકલવામાં આવે છે.
- મામલાની જાણ સંબંધિત એજન્સીઓને કરવામાં આવે છે.
- જરૂર પડ્યે પોલીસ અથવા અન્ય તપાસ એજન્સીઓને પણ જાણ કરવામાં આવે છે.
