AI in Education: AI યુગમાં શિક્ષકની ભૂમિકા કેમ વધુ મહત્વપૂર્ણ બની રહી છે?
AI in Education: ટેક્નોલોજી જવાબ આપી શકે છે, પરંતુ જિજ્ઞાસા, ધૈર્ય અને જીવનની દિશા આજે પણ ગુરુ જ આપે છે. ચાક, ભીની માટી, ચાકની ગતિ અને પછી કુંભારના હાથનું કૌશલ્ય! જોતજોતામાં માટી એક આકાર લેવા લાગે છે. હવે તેમાંથી રામ બનાવો કે રાવણ, ભીની માટીને કોઈ ફરક પડતો નથી. તેની કમાન તે કુંભારના હાથમાં હોય છે, જેની પાસે સર્જનની કળા છે.
ક્લિક પર માહિતી
આપણા બાળકોના ભવિષ્યના નિર્માણમાં શિક્ષકની ભૂમિકા પણ કંઈક આવી જ છે. ફરક માત્ર એટલો છે કે આજે આ કુંભારની સામે માટી પણ બદલાઈ રહી છે, ચાક પણ બદલાઈ રહ્યો છે અને સમયની ગતિ પણ. આજનો વિદ્યાર્થી એવી દુનિયામાં મોટો થઈ રહ્યો છે, જ્યાં દરેક વસ્તુ તરત જોઈએ છે. મનોરંજન હોય, માહિતી હોય કે કોઈ મુશ્કેલ પ્રશ્નનો જવાબ—બધું જ એક ક્લિક પર ઉપલબ્ધ છે. આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ એટલે કે AI એ આ ગતિને વધુ વધારી દીધી છે.
ધૈર્યનું મહત્વ
તેમાં કોઈ શંકા નથી કે AI વિજ્ઞાનની અદ્ભુત સિદ્ધિ છે. તેનાથી ડરવાનો કે તેને રોકવાનો કોઈ અર્થ નથી. પરંતુ, એક શિક્ષક તરીકે મારા મનમાં આ પ્રશ્ન જરૂર ઊભો થાય છે કે ક્યાંક તરત જવાબ મેળવવાની આ સુવિધા આપણા બાળકો પાસેથી પ્રશ્નો સાથે ઝઝૂમવાનું ધૈર્ય તો છીનવી રહી નથી ને? મેં વર્ષો સુધી બાળકોને ગણિત ભણાવ્યું છે. મારા અનુભવથી કહી શકું છું કે ગણિતનો સાચો આનંદ માત્ર સાચો જવાબ મેળવવામાં નથી, પરંતુ તે જવાબ સુધી પહોંચવાની યાત્રામાં છુપાયેલો છે. બાળક એક રસ્તો અપનાવે છે, નિષ્ફળ થાય છે. પછી બીજો રસ્તો શોધે છે અને અચાનક કોઈ નાની વાત તેની સમજમાં આવે છે અને આમ મંઝિલ દેખાવા લાગે છે.
બદલાતી ભૂમિકા
આ જ સંઘર્ષ બાળકમાં ધૈર્ય અને આત્મવિશ્વાસ પેદા કરે છે. આ જ તેને નિષ્ફળ થયા પછી ફરી પ્રયાસ કરવાનું શીખવે છે. જીવનના સૌથી મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્નોના જવાબ કોઈ સર્ચ બોક્સ અથવા AI પાસે તૈયાર મળતા નથી. તેથી AIના યુગમાં પણ શિક્ષકની ભૂમિકા ઓછી થઈ રહી નથી, પરંતુ વધુ મહત્વપૂર્ણ બની રહી છે. પહેલાં શિક્ષકને જ્ઞાનનો સ્ત્રોત માનવામાં આવતો હતો. આજે જ્ઞાનના હજારો સ્ત્રોત છે. હવે શિક્ષકનું કામ માત્ર જવાબ જણાવવાનું નથી, પરંતુ બાળકને પોતાના બળે જવાબ સુધી પહોંચવા માટે પ્રેરિત કરવાનું છે, જેથી તેની વિચારવાની ક્ષમતા વધુ વિકસે.
જૂની આદત
AI કોઈ ગણિતીય સમસ્યાનો ઉકેલ જણાવી શકે છે, પરંતુ એક સારો શિક્ષક બાળકના મનમાં જિજ્ઞાસા પેદા કરે છે કે આ જવાબ શા માટે આવ્યો, શું તેને બીજી રીતે પણ ઉકેલી શકાય? સાચા શિક્ષણની શરૂઆત અહીંથી થાય છે. દુર્ભાગ્યે આપણા શિક્ષણમાં શોર્ટકટની પ્રવૃત્તિ AIથી ઘણાં પહેલાં શરૂ થઈ ચૂકી હતી. શિક્ષણ ધીમે ધીમે ગુણ, રેન્ક અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓની આસપાસ સીમિત થતું ગયું. વિષયને ઊંડાણપૂર્વક સમજવાને બદલે પરીક્ષામાં પ્રશ્ન ઝડપથી ઉકેલવાની રીતો શીખવવામાં આવવા લાગી. હવે AIએ શોર્ટકટનું વધુ એક શક્તિશાળી સાધન આપણા હાથમાં આપી દીધું છે.
ઉદ્દેશ મહત્વપૂર્ણ
ભૂલ ટેક્નોલોજીની નથી. પ્રશ્ન એ છે કે આપણે ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કયા ઉદ્દેશથી કરીએ છીએ. આ જ વિચાર સાથે અમે Super Infinityમાં નવી ટેક્નોલોજીને શિક્ષણ સાથે જોડવાનો પ્રયોગ શરૂ કર્યો છે. જો બાળકને એ બતાવી દેવામાં આવે કે કોઈ ગ્રાફની પાછળ શું વાર્તા છે, કોઈ સૂત્ર આવું શા માટે છે અથવા ગણિત આપણી આસપાસની દુનિયામાં કેવી રીતે કામ કરે છે, તો તેની જિજ્ઞાસા આપમેળે વધવા લાગે છે. AI તેનો માધ્યમ બની શકે છે.
આ માટે સારા અને પ્રેરણાદાયક શિક્ષકોની જરૂરિયાત પહેલાં કરતાં પણ વધુ રહેશે. આપણે એવું વાતાવરણ બનાવવું પડશે જેમાં પ્રતિભાશાળી યુવાનો શિક્ષક બનવાનું સ્વપ્ન જુએ. જે રીતે IIT, AIIMS અને IIM જેવી સંસ્થાઓમાં પ્રવેશને ગૌરવની વાત માનવામાં આવે છે, તેવી જ રીતે વિશ્વસ્તરીય શિક્ષક તાલીમ સંસ્થાઓ કેમ ન બની શકે?
બદલાવને અપનાવો
શિક્ષકે બદલાતા સમય સાથે બદલાવું પડશે. તેણે AI અને નવી ટેક્નોલોજીને અપનાવવી પડશે, દુનિયામાં થઈ રહેલા શૈક્ષણિક પ્રયોગોમાંથી શીખવું પડશે. પરંતુ, આધુનિકતાની વચ્ચે તેણે પોતાની સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઓળખ બચાવી રાખવી પડશે—ગુરુની ઓળખ. મશીન પાસે માહિતી હોઈ શકે છે, પરંતુ પ્રેરણા નથી. તે ઉકેલ જણાવી શકે છે, પરંતુ કોઈ નિરાશ બાળકની આંખોમાં જોઈને એ વિશ્વાસ પેદા કરી શકતી નથી કે ‘તમે કરી શકો છો’.
