Ambedkarism and Caste System Reform: ભારતીય સમાજમાં જ્ઞાતિ એક જટિલ અને ઊંડે સુધી ઘર કરી ગયેલી સંરચના છે. આને ખતમ કરવાનું આહવાન ડૉ. ભીમરાવ આંબેડકરે કર્યું હતું. તેઓ ન માત્ર જ્ઞાતિ પ્રથાની વિરુદ્ધ હતા, પરંતુ સમાનતાવાળા સમાજની તેમની ઈચ્છા પણ હતી. પરંતુ, આજે આંબેડકરવાદીઓ હજુ પણ પોતાની જ્ઞાતિને ઊંચી માને છે અને તે જ રીતે ભેદભાવ કરે છે, જેની વિરુદ્ધ આંબેડકર આજીવન રહ્યા. આજે પણ લોકો પોતાની જ્ઞાતિઓમાં લગ્ન કરવા માંગે છે અને મહિલાઓને પણ બંધનોમાં રાખવા માંગે છે. જાગૃતિ પણ માત્ર પોતાના ફાયદા, ધન કમાવવા અને સન્માન મેળવવા સુધી મર્યાદિત રહી ગઈ છે.
નહીં આવે સમાનતા
આંબેડકરે પોતાના પુસ્તક Annihilation of Caste માં લખ્યું છે કે જ્ઞાતિ માત્ર કામનું નહીં, પરંતુ કામદારોનું પણ વિભાજન કરે છે. તેમનું માનવું હતું કે જ્યાં સુધી જ્ઞાતિ રહેશે, ત્યાં સુધી સમાનતા આવી શકશે નહીં. આજે પોતાને આંબેડકરવાદી કહેનારા લોકો બહાર સમાનતા અને અધિકારોની વાતો કરે છે, પરંતુ પોતાના લગ્નોમાં જ્ઞાતિને જ પ્રાધાન્ય આપે છે. આ વિરોધાભાસ હવે સમગ્ર સમાજની વિચારધારાનો ભાગ બની ચૂક્યો છે.
કથની અને કરણીમાં તફાવત
આંબેડકર માનતા હતા કે જ્ઞાતિ વ્યવસ્થા ખતમ કરવા માટે આંતરજ્ઞાતીય લગ્ન અને મહિલાઓની આઝાદી જરૂરી છે. પરંતુ, આજના આંબેડકરવાદીઓ આને અપનાવી રહ્યા નથી. તેઓ મહિલાઓને સમાનતાનો અધિકાર પણ આપતા નથી. આનાથી તેમના વિચારો અને વ્યવહારમાં સંપૂર્ણપણે તફાવત દેખાય છે. એટલે કે તેઓ જે કહે છે, તેને સંપૂર્ણપણે જીવનમાં અપનાવવામાં હિચકાય છે.
ખતમ થઈ રહ્યો છે આંબેડકરવાદ
આંબેડકરે કહ્યું હતું કે અધિકાર મેળવવા માટે સંગઠિત થવું જરૂરી છે. 25 નવેમ્બર, 1949 ના રોજ બંધારણ સભામાં તેમણે કહ્યું હતું કે અંધભક્તિ અને જ્ઞાતિ આધારિત રાજનીતિ લોકશાહી માટે ખતરો છે. આજે દલિત અને પછાત વર્ગોના નેતાઓએ વોટ બેંકની હોડમાં પોતાની અલગ-અલગ જ્ઞાતિઓના સંગઠનો ઊભા કરી દીધા છે અને લોકો પણ તેમનું સમર્થન કરી રહ્યા છે. આનાથી આંબેડકરવાદ ખતમ થઈ રહ્યો છે અને સમાનતા, સ્વતંત્રતા તથા બંધુત્વ જેવા મૂળ વિચારો પાછળ છૂટી રહ્યા છે.
એકજૂટતા જરૂરી
આંબેડકરવાદી હોવું એ માત્ર નામ કે નારો નથી, એક જવાબદારી છે. એનો અર્થ એ છે કે આંબેડકરના સમાનતાવાળા વિચારોને પોતાના જીવનમાં ઉતારવા પડશે. જ્ઞાતિ વિરુદ્ધ માત્ર વાતો કરવાથી કંઈ નહીં થાય, આને એક સામૂહિક પ્રયાસ માનીને દરેક વ્યક્તિની ભૂમિકા નક્કી કરવી પડશે. આંતરજ્ઞાતીય લગ્ન, મહિલાઓના અધિકાર અને સમાનતાને અપનાવવા પડશે. જ્ઞાતિ મુક્ત સમાજ બનાવવા માટે સૌએ આગળ આવવું પડશે. ત્યારે જ આપણે બાબા સાહેબના વિચારોને સન્માન આપી શકીશું.
સવર્ણો જવાબદાર નથી
ભેદભાવ માટે માત્ર સવર્ણોને દોષ આપવાથી કંઈ નહીં થાય. અસલ બદલાવ આપણે આપણા સમાજ અને વિચારમાં સુધારો લાવીને જ કરી શકીશું. આંબેડકરનું કહેવું હતું કે જો આપણે મગજ વિકસિત કરીએ છીએ, તો આપણી પ્રગતિ કોઈ રોકી શકતું નથી.
