Andaman Nicobar Environmental Crisis: આજનો સમય એવો આવી ગયો છે કે વિકાસના નામે એવા વિસ્તારો તરફ નજર નાખવામાં આવી રહી છે, જ્યાં સદીઓથી કુદરત પોતાની મૂળ ઓળખ સાથે અસ્તિત્વમાં રહી છે. અંદામાન-નિકોબાર દ્વીપસમૂહ માત્ર ભૂગોળ નથી, પરંતુ પ્રકૃતિ અને માનવ સંવેદનાની અનોખી સહઅસ્તિત્વની કહાણી છે. અહીં ઝીરો પ્રદૂષણ, અખંડ વનો અને કુદરતી સંતુલન હજુ પણ જીવંત છે. પરંતુ હવે વિકાસની દોડ ત્યાં પહોંચી છે, જ્યાં પ્રશ્ન માત્ર આર્થિક લાભનો નહીં, પરંતુ માનવતા બચાવવાનો બની ગયો છે.
લુપ્ત થતી આદિવાસી સંસ્કૃતિની કરુણ હકીકત
સેન્ટિનેલિઝ, જારવા, ઓંગે, ગ્રેટ અંદામાનીઝ અને શોમપન જેવી જનજાતિઓ માત્ર સમુદાયો નથી, પરંતુ માનવ ઇતિહાસની જીવતી યાદગાર છે. આ સમુદાયોની વસ્તી આજે ગણતરીના આંકડામાં સીમિત રહી ગઈ છે. સેન્ટિનેલિઝ જેવી જનજાતિ આજે પણ આધુનિક દુનિયાથી દૂર રહી પોતાની રીતે જીવન જીવે છે. ઉદ્યોગિકરણના દબાણ વચ્ચે પ્રશ્ન એ ઊભો થાય છે કે શું આ સમુદાયોનું અસ્તિત્વ બચી શકશે કે પછી વિકાસની આંધળી દોડમાં તેઓ ઇતિહાસ બની જશે.
જંગલો પર વિકાસની તલવાર
અંદામાન-નિકોબારમાં કુલ ૫૭૨ દ્વીપો છે, પરંતુ તેમાં માનવ વસવાટ માત્ર થોડાક દ્વીપોમાં જ છે. તેમ છતાં, વિશાળ જંગલ વિસ્તાર હવે વિકાસ માટે નિશાન પર આવી ગયો છે. હજારો ચોરસ કિલોમીટર વનવિસ્તારને ઉદ્યોગો અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે ખોલવાની તૈયારી થઈ રહી છે. કાયદેસર મંજૂરીઓ સાથે ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ પણ વધી રહી છે, જે પર્યાવરણ માટે ગંભીર ચિંતાનો વિષય છે.
ગેરકાયદેસર ખનન અને વહીવટી નિષ્ફળતા
સ્થાનિક સ્તરે ખનન સામે દંડની કાર્યવાહી થાય છે, પરંતુ આ કાર્યવાહી સમસ્યાના કદ સામે નાની લાગી રહી છે. મોટા દંડ હોવા છતાં ગેરકાયદેસર ખનન અટકતું નથી. આ પરિસ્થિતિ એ દર્શાવે છે કે વિકાસના નામે કુદરતના શોષણ સામે મજબૂત નિયંત્રણોની અછત છે. જો આ જ રીતે આગળ વધવામાં આવ્યું તો વનવિસ્તાર અને પ્રાકૃતિક સંતુલન પર તેની લાંબા ગાળાની અસર પડશે.
મેગા પ્રોજેક્ટ્સ અને પર્યાવરણ પર ખતરો
હજારો કરોડ રૂપિયાના રોકાણ સાથે બંદરો, એરપોર્ટ, પાવર પ્લાન્ટ અને નવી ટાઉનશીપની યોજનાઓ તૈયાર થઈ રહી છે. આ યોજનાઓ વિકાસની આશા બતાવે છે, પરંતુ તેની કિંમત તરીકે લાખો વૃક્ષો કાપવાની વાત સામે આવી રહી છે. ઇકો-ટુરિઝમના નામે પણ કોંક્રિટના માળખાં ઊભાં થવાની શક્યતા છે, જે કુદરતના મૂળ વિચારને જ વિરુદ્ધ જાય છે.
અવાજ ઉઠાવનાર કોણ હશે
મોટા શહેરોમાં પર્યાવરણ મુદ્દે જનઆંદોલન ઉભાં થાય છે, પરંતુ અંદામાન-નિકોબાર જેવી જગ્યાએ વસ્તી ઓછી હોવાથી અવાજ નબળો પડે છે. અહીં રહેતા લોકોની સંખ્યા ઓછી હોવા છતાં તેમનું પર્યાવરણ વૈશ્વિક મહત્વ ધરાવે છે. જો અહીં નુકસાન થશે, તો તેની અસર માત્ર સ્થાનિક નહીં પરંતુ સમગ્ર પર્યાવરણ પર પડશે.
વિકાસ અને વિનાશ વચ્ચેની બારીક રેખા
વિકાસ જરૂરી છે, પરંતુ તે કુદરતને નષ્ટ કરીને જ થવો જોઈએ એવું નથી. ટકાઉ વિકાસના વિકલ્પો શક્ય છે, પરંતુ તેમાં તરત નફો દેખાતો નથી. ખનન અને મોટા પ્રોજેક્ટ્સમાંથી મળતો આર્થિક લાભ વિકાસનું સાચું માપદંડ બની ગયો છે. આ વિચારધારાએ પર્યાવરણ અને આદિવાસી અધિકારોને પાછળ ધકેલી દીધા છે.
કુદરતની ચેતવણી અને ભવિષ્યની જવાબદારી
જોશીમઠ જેવી ઘટનાઓ યાદ અપાવે છે કે જ્યારે વિકાસ અણધાર્યો બને છે, ત્યારે કુદરત પોતાનો જવાબ આપે છે. અંદામાન માત્ર ભૂમિનો ટુકડો નથી, પરંતુ ભારતની કુદરતી અને સાંસ્કૃતિક આત્માનો ભાગ છે. તેને કોંક્રિટમાં દફનાવવું એટલે આવતી પેઢીઓ પાસેથી તેમની ધરોહર છીનવી લેવી. હવે સમય છે કે વિકાસને માનવતા અને કુદરત સાથે સંતુલિત કરવાની સમજ વિકસાવીએ.
