BSNL financial conditions: ભારતીય સંચાર નિગમ લિમિટેડ એટલે કે BSNL. ૧૯ ઓક્ટોબર ૨૦૦૨ના રોજ તત્કાલીન પ્રધાનમંત્રી અટલ બિહારી વાજપેયી દ્વારા BSNL ની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી. જોતજોતામાં BSNL દેશની નંબર-૧ ટેલિકોમ કંપની બની ગઈ. પરંતુ પછી તેની આર્થિક સ્થિતિ બગડવા લાગી અને કંપની પર હજારો કરોડનું દેવું વધી ગયું. એક સમયે તો તેને બંધ કરવાની પણ વાતો થવા લાગી હતી. જોકે, મોદી સરકારે તેને બંધ કરવાને બદલે ‘જીવંત’ રાખી. આ માટે BSNL ને લાખો કરોડ રૂપિયાનું ‘રિવાઇવલ પેકેજ’ આપવામાં આવ્યું.
૨૦૧૯ થી ૨૦૨૫ સુધી સરકાર ૪ વાર BSNL ને ૩ લાખ કરોડ રૂપિયાથી વધુનું રિવાઇવલ પેકેજ આપી ચૂકી છે. હવે આ જ BSNL એટલા માટે ચર્ચામાં આવી છે, કારણ કે તેના ડાયરેક્ટર વિવેક બંજલના પ્રયાગરાજ પ્રવાસ માટે ‘શાહી પ્રોટોકોલ’ તૈયાર કરવામાં આવ્યો. આદેશ જાહેર થયો કે ૨૫ અને ૨૬ ફેબ્રુઆરીએ વિવેક બંજલ પ્રયાગરાજના પ્રવાસે રહેશે. તેમના પ્રવાસ માટે ખાસ વ્યવસ્થા કરવા કહેવામાં આવ્યું. તેમના માટે અંડરવેર, કાંસકો, તેલ, ચિપ્સ, ફ્રૂટ અને જ્યુસ જેવી વસ્તુઓનો ઇન્તજામ કરવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો. આ માટે બાકાયદા ૫૦ અફસરોને કામે લગાડવામાં આવ્યા.
જોકે, આ આદેશ લીક થઈ ગયો અને સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ થઈ ગયો. ત્યારબાદ તાબડતોબ BSNL ના ડાયરેક્ટર વિવેક બંજલનો પ્રવાસ રદ કરી દેવામાં આવ્યો. કેન્દ્ર સરકારે પણ આમાં હસ્તક્ષેપ કર્યો. વિવેક બંજલના પ્રવાસ માટે આવો આદેશ જાહેર કરનાર અફસરની બદલી આંધ્ર પ્રદેશના શ્રીકાકુલમમાં કરી દેવામાં આવી છે. વિવેક બંજલને પણ કારણદર્શક નોટિસ આપવામાં આવી છે અને તેમની પાસે ૭ દિવસમાં જવાબ માંગવામાં આવ્યો છે.
ખર્ચ ઘટાડવા માટે કર્મચારીઓને VRS આપ્યું
જે BSNL ના ડાયરેક્ટરના ‘શાહી શોખ’ પૂરા કરવા માટે આદેશો આપવામાં આવી રહ્યા છે, તે જ BSNL ની આર્થિક હાલત ખૂબ ખરાબ છે. BSNL પર અત્યારે પણ હજારો કરોડ રૂપિયાનું દેવું છે. કેન્દ્ર સરકારના જણાવ્યા અનુસાર, ૩૧ માર્ચ ૨૦૨૪ સુધી BSNL પર ૨૩,૨૯૭ કરોડ રૂપિયાનું દેવું હતું.
BSNL ની હાલત એટલી ખરાબ છે કે ક્યારેક આમાં કામ કરનારા કર્મચારીઓની સંખ્યા ૧.૭૦ લાખથી વધુ હતી. હવે BSNL માં ૫૫ હજારથી પણ ઓછા કર્મચારીઓ છે. BSNL ના વાર્ષિક રિપોર્ટ મુજબ, ૩૧ માર્ચ ૨૦૨૫ સુધી કંપનીમાં ૫૪,૮૭૫ કર્મચારીઓ હતા. જેમાંથી ૨૯,૧૧૫ એક્ઝિક્યુટિવ અને ૨૫,૭૬૦ નોન-એક્ઝિક્યુટિવ કર્મચારીઓ છે.
BSNL ની આર્થિક સ્થિતિ સુધારવા માટે આમાં કામ કરતા હજારો કર્મચારીઓને વોલેન્ટરી રિટાયરમેન્ટ (VRS) આપી દેવામાં આવ્યું હતું, જેથી ખર્ચ પર લગામ લગાવી શકાય. સંસદીય સમિતિનો એક રિપોર્ટ જણાવે છે કે BSNL ના ૭૮,૫૦૦ કર્મચારીઓને VRS આપવામાં આવ્યું હતું. આનાથી દર વર્ષે BSNL નો કર્મચારીઓના પગાર પાછળ થતો ૭ થી ૮ હજાર કરોડનો ખર્ચ ઓછો થઈ ગયો.
ત્યાં જ, BSNL નો વાર્ષિક રિપોર્ટ જણાવે છે કે ૨૦૨૩-૨૪ માં કંપનીએ કર્મચારીઓ પર ૮,૩૦૦ કરોડ રૂપિયાથી વધુ ખર્ચ કર્યા હતા. ૨૦૨૪-૨૫ માં આ ઘટીને ૭,૧૭૨ કરોડ રૂપિયા થઈ ગયો. એટલે કે, એક વર્ષમાં BSNL નો પોતાના કર્મચારીઓ પરનો ખર્ચ ૧,૧૨૯ કરોડ રૂપિયા ઘટી ગયો.
ટેક્સપેયર્સના પૈસા પર સર્વાઈવ કરી રહી છે BSNL
BSNL પર દેવું એટલું વધી ગયું હતું અને તેની આર્થિક હાલત એટલી ખરાબ થઈ ગઈ હતી કે તેને બંધ કરવા સુધીની માંગ થવા લાગી હતી. જોકે, સરકારે એવું ન કર્યું અને તેને બચાવી રાખવા માટે રિવાઇવલ પેકેજ લાવી.
ડિસેમ્બર ૨૦૨૫ માં કેન્દ્ર સરકારે સંસદમાં જણાવ્યું હતું કે ૨૦૧૯ પછી અત્યાર સુધી BSNL ને ૪ વાર રિવાઇવલ પેકેજ આપવામાં આવ્યું છે. સૌથી પહેલા ૨૦૧૯ માં BSNL ને ૬૯,૦૦૦ કરોડનું પેકેજ આપવામાં આવ્યું. ત્યારબાદ ૨૦૨૨ માં ૧.૬૪ લાખ કરોડ રૂપિયા આપવામાં આવ્યા. ૨૦૨૩ માં 4G/5G માટે ૮૯,૦૦૦ કરોડ રૂપિયાનું પેકેજ મળ્યું. ત્યારબાદ ૨૦૨૫ માં 4G નેટવર્કના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે ૬,૯૮૨ કરોડ રૂપિયાનું પેકેજ આપવામાં આવ્યું.
આ હિસાબે સરકાર BSNL ને અત્યાર સુધી ૩,૨૮,૯૮૨ કરોડ રૂપિયાનું રિવાઇવલ પેકેજ આપી ચૂકી છે. સરકારે એ પણ જણાવ્યું હતું કે આ પેકેજમાંથી અત્યાર સુધી ૨,૫૪,૫૭૫ કરોડ રૂપિયા ખર્ચ થઈ ચૂક્યા છે.
કેટલા નુકસાનમાં છે BSNL?
BSNL ને ટેક્સપેયર્સના પૈસા આપવામાં આવી રહ્યા છે જેથી તેની સ્થિતિ ઠીક થઈ શકે. હાલત થોડી સુધરી છે પરંતુ બહુ વધારે નહીં.
૨૦૦૭ પછી BSNL ને અત્યાર સુધી માત્ર એક જ વાર નફો થયો છે. ઓક્ટોબર થી ડિસેમ્બર ૨૦૨૪ વાળા ત્રિમાસિક ગાળામાં BSNL ને ૨૬૨ કરોડ રૂપિયાનો નફો થયો હતો. જોકે, આ નફો માત્ર એક જ વાર થયો. ત્યારબાદ તમામ ત્રિમાસિક ગાળામાં BSNL ને નુકસાન થયું છે.
BSNL ના રિપોર્ટ મુજબ, ઓક્ટોબર થી ડિસેમ્બર ૨૦૨૫ ના ત્રિમાસિક ગાળામાં કંપનીને ૧,૩૦૦ કરોડ રૂપિયાનું નુકસાન થયું છે. BSNL ના રિપોર્ટ મુજબ, ઓક્ટોબર-ડિસેમ્બર ૨૦૨૫ માં કંપનીને ૬,૦૦૦ કરોડની કમાણી થઈ હતી પરંતુ તેનો ખર્ચ ૭,૩૦૦ કરોડ રૂપિયા રહ્યો.
