Cancer Train: ભારતીય રેલવેની હજારો ટ્રેનોમાંથી એક એવી ટ્રેન પણ છે, જેનું નામ સાંભળતાં જ દિલ ધ્રૂજી ઊઠે છે. તેને લોકો પ્રેમથી નહીં પરંતુ પીડાના કારણે ‘કેન્સર ટ્રેન’ કહે છે. પંજાબના બઠિંડા સ્ટેશનથી દરરોજ રાત્રે સાડા 9 વાગ્યે આ ટ્રેન રવાના થાય છે. તેનું ગંતવ્ય રાજસ્થાનનું બીકાનેર છે. અંદાજે 325 કિલોમીટરનો આ પ્રવાસ લગભગ 8-9 કલાકનો હોય છે. પરંતુ આ ટ્રેનની સૌથી મોટી વિશેષતા તેના મુસાફરો છે— અડધાથી વધુ મુસાફરો કેન્સરના દર્દીઓ હોય છે.
ટ્રેનની કહાની
બઠિંડા-બીકાનેર પેસેન્જર ટ્રેન (અથવા આબોહર-જોધપુર એક્સપ્રેસ)ને બિનસત્તાવાર રીતે ‘કેન્સર એક્સપ્રેસ’ અથવા ‘કેન્સર ટ્રેન’ નામ આપવામાં આવ્યું છે. દરરોજ રાત્રે 250-300 મુસાફરો આ ટ્રેનમાં મુસાફરી કરે છે, જેમાંથી 60-70% કેન્સરના દર્દીઓ અથવા તેમના પરિવારજનો હોય છે. દર્દીઓ પ્લાસ્ટિકની થેલીઓમાં પોતાની મેડિકલ ફાઇલો, રિપોર્ટ્સ અને દવાઓ લઈને મુસાફરી કરે છે. ઘણા દર્દીઓ એટલા નબળા હોય છે કે તેઓ સુઈને જ મુસાફરી કરે છે. ટ્રેન સવારે લગભગ 6 વાગ્યે બીકાનેર પહોંચે છે. ત્યાં આચાર્ય તુલસી રિજનલ કેન્સર હોસ્પિટલ એન્ડ રિસર્ચ સેન્ટર (Acharya Tulsi Regional Cancer Hospital) આવેલું છે, જ્યાં સસ્તી અથવા નિઃશુલ્ક સારવાર ઉપલબ્ધ છે. પંજાબમાં ખાનગી હોસ્પિટલોમાં સારવાર મોંઘી હોવાના કારણે દર્દીઓ બીકાનેરનો રસ્તો અપનાવે છે. રેલવે કેન્સરના દર્દીઓને મફત ટિકિટ અને તેમના પરિવારજનોને 75% સુધીની છૂટ આપે છે.
પંજાબમાં કેન્સરનું સંકટ
પંજાબના માલવા વિસ્તાર (બઠિંડા, માનસા, મુક્તસર વગેરે)ને ‘કેન્સર બેલ્ટ’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. હરિત ક્રાંતિ બાદ જંતુનાશકો, ખાતરો અને પ્રદૂષિત ભૂગર્ભ જળના કારણે અહીં કેન્સરના કેસોમાં વધારો થયો છે. ઘણા ગામોમાં લગભગ દરેક પરિવારમાં એક કે બે કેન્સરના દર્દીઓ જોવા મળે છે. લોકોનું કહેવું છે કે પીવાનું પાણી હવે યોગ્ય રહ્યું નથી, જ્યારે ખેતીમાં વપરાતા જંતુનાશકોએ નદીઓ અને ભૂગર્ભ જળને ઝેરી બનાવી દીધાં છે. ટ્રેનમાં મુસાફરી કરતા દર્દીઓની કહાનીઓ હૃદયસ્પર્શી છે. કોઈ પોતાની પત્નીને લઈને જઈ રહ્યો છે, કોઈ પોતાના બાળકને, તો કોઈ પોતે જ કેન્સર સામે લડી રહ્યો છે. મુસાફરી દરમિયાન લોકો એકબીજા સાથે દવાઓ, ડૉક્ટરો અને સારવાર અંગે ચર્ચા કરે છે. ટ્રેનમાં ઉદાસીનો માહોલ જોવા મળે છે, પરંતુ સાથે આશા પણ દેખાય છે.
દર્દીઓની મજબૂરી
એક દર્દીએ જણાવ્યું, “પંજાબમાં સારવારનો ખર્ચ 10-15 લાખ સુધી પહોંચી જાય છે. બીકાનેરમાં એ જ સારવાર થોડા લાખમાં થઈ જાય છે. તેથી દર મહિને આ મુસાફરી કરવી પડે છે.” ઘણા પરિવારો સારવાર માટે પોતાની આખી બચત અને જમીન વેચી ચૂક્યા છે. આ ટ્રેને પંજાબમાં પર્યાવરણ પ્રદૂષણ અને આરોગ્ય સંકટ અંગેની ચર્ચાને ફરી જીવંત બનાવી છે. પર્યાવરણ કાર્યકરો લાંબા સમયથી જંતુનાશકો પર પ્રતિબંધ, સ્વચ્છ પાણી અને વધુ સારી આરોગ્ય સુવિધાઓની માંગ કરી રહ્યા છે. કેટલીક રિપોર્ટ્સમાં જણાવાયું છે કે પંજાબમાં કેન્સરના કેસોમાં ઘટાડો થયો છે, પરંતુ ‘કેન્સર ટ્રેન’ આજે પણ મુસાફરોથી ભરેલી રહે છે. રેલવે પ્રશાસન આ ટ્રેનમાં વધારાના કોચ ઉમેરવા અને વધુ સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ કરાવવા અંગે વિચારણા કરી રહ્યું છે. હોસ્પિટલમાં પણ બેડ અને સ્ટાફની સંખ્યા વધારવાના પ્રયાસો કરવામાં આવી રહ્યા છે.
