CJI Surya Kant: ભારતના ચીફ જસ્ટિસ (CJI) સૂર્યકાંતે કાનૂની વ્યવસાયમાં લિંગના આધારે ભાગીદારી અંગેના તેમના મજબૂત અભિગમ વિશે વાત કરી છે. તેમણે કહ્યું, ‘કાનૂની વ્યવસાયમાં મહિલાઓ માટે એક મજબૂત સિસ્ટમ બનાવવા પર કામ ચાલી રહ્યું છે.’ ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતે જણાવ્યું કે તેઓ કાનૂની વ્યવસાયમાં મહિલાઓની ભાગીદારીને પ્રોત્સાહન આપવા માટે એક મજબૂત સિસ્ટમ પર કામ કરી રહ્યા છે. CJI સૂર્યકાંત ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટીમાં ઓક્સફોર્ડ લો સોસાયટી અને ઓક્સફોર્ડ યુનિયન દ્વારા આયોજિત કાર્યક્રમમાં એડવોકેટ-ઓન-રેકોર્ડ તન્વી દુબેના પ્રશ્નોના જવાબ આપી રહ્યા હતા.
આ દરમિયાન CJI ને લિંગના આધારે ભાગીદારી પરના તેમના મજબૂત અભિગમ વિશે પૂછવામાં આવ્યું હતું, જેમાં સરકારી પેનલમાં મહિલાઓ માટે ૫૦% અનામતની વકીલાત કરવી અને મહિલા ક્વોટા ન માનવા પર બાર સંગઠનોને સસ્પેન્ડ કરવાની ચેતવણી આપવાનો સમાવેશ થાય છે. કાર્યક્રમમાં એક વ્યક્તિએ CJI કાંતને પૂછ્યું કે, જોકે તેમનો અભિગમ સાચી પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે, પરંતુ એન્ટ્રી લેવલ પર ભાગીદારી અને કારકિર્દી દરમિયાન ટકી રહેવું એ બે અલગ-અલગ સમસ્યાઓ છે.
મહિલા અનામત અંગે પૂછાયો હતો સવાલ
કાર્યક્રમ દરમિયાન CJI ને પૂછવામાં આવ્યું કે આજે ઘણી છોકરીઓ કાયદાનો અભ્યાસ (Law) તો કરી રહી છે, પરંતુ સિનિયર થવા સુધી એટલે કે કારકિર્દીની વચ્ચે જ ઘણી મહિલાઓ આ વ્યવસાય છોડી દે છે. આ ‘ડ્રોપઆઉટ’ ને રોકવા માટે કેવા માળખાકીય ફેરફારો કરવામાં આવી રહ્યા છે? આના પર CJI કાંતે કહ્યું કે, જોકે તેમણે જિલ્લા અને હાઈકોર્ટના સ્તરે મહિલાઓની કારકિર્દીમાં વિકાસ જોયો છે અને સુપ્રીમ કોર્ટમાં મહિલા જજની તાજેતરની નિમણૂકનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો, પરંતુ તેઓ પ્રશ્ન પૂછનાર વ્યક્તિની આ વાત સાથે સહમત હતા કે ઘણી મહિલાઓ કાનૂની વ્યવસાયમાં ટકી શકતી નથી.
CJI એ કહ્યું, ‘એક કોન્ફરન્સમાં મેં સૂચન કર્યું હતું કે લો ઓફિસર તરીકે ૫૦ ટકા નિમણૂકો મહિલાઓની હોવી જોઈએ અને હું માત્ર વાતો કરનાર વ્યક્તિ નથી. અમે લાંબા ગાળાના દ્રષ્ટિકોણથી એક મજબૂત સિસ્ટમ પર કામ કરી રહ્યા છીએ. આ સંદર્ભમાં મેં પહેલેથી જ સ્ટેટ બાર ઈલેક્શન બોડી, જિલ્લા બાર એસોસિએશન અને બાર કાઉન્સિલમાં મહિલાઓ માટે ૩૦ ટકા બેઠકો અનામત રાખી દીધી છે.’ તેમણે સરકારી પેનલોમાં પણ મહિલા વકીલો માટે ૫૦% અનામતનું સૂચન કર્યું છે.
ભારત વિકસાવી રહ્યું છે ‘સ્વદેશી ન્યાયશાસ્ત્ર’
આ ઉપરાંત મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતે ભારતના બંધારણીય મૂલ્યો, સંસ્થાકીય વાસ્તવિકતાઓ, ભાષાકીય વિવિધતા અને સામાજિક પરિસ્થિતિઓ પર આધારિત ‘સ્વદેશી ન્યાય-શાસ્ત્ર’ વિકસાવવાના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો છે. ઓક્સફોર્ડ યુનિયન અને ઓક્સફોર્ડ લો સોસાયટીમાં જસ્ટિસ સૂર્યકાંતના કહેવાનો અર્થ એ હતો કે ભારતની અદાલતોએ હવે વિદેશી કાનૂની સિદ્ધાંતો કે તકનીકોની નકલ કરવાને બદલે ભારતની પોતાની સામાજિક પરિસ્થિતિઓ, ભાષાકીય વિવિધતા અને બંધારણીય મૂલ્યોના આધારે કાયદો અને ન્યાય વ્યવસ્થાને વિકસાવવી જોઈએ. તેમણે પોતાનું ખુદનું AI ઈકોસિસ્ટમ બનાવવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો અને કહ્યું કે ભારતની અદાલતો માટે વિદેશી AI મોડલો અથવા તેમની તરફથી નક્કી કરવામાં આવેલી ધારણાઓ પર નિર્ભર રહેવાને બદલે એક સ્વદેશી AI ઈકોસિસ્ટમ તૈયાર કરવામાં આવી રહ્યું છે.
