Collegium System in India: જજોની પસંદગી પહેલાં સરકારનો અભિપ્રાય કે મંજૂરી મેળવવાની જરૂર શા માટે પડી? ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા સામે ગંભીર સવાલ!
Collegium System in India: સુપ્રીમ કોર્ટના પૂર્વ ન્યાયાધીશ સંજય કિશન કૌલે પૂર્વ મુખ્ય ન્યાયાધીશ ડી.વાય. ચંદ્રચૂડના કાર્યકાળ દરમિયાન જજોની નિમણૂકની પ્રક્રિયા અંગે એવા સવાલો ઉઠાવ્યા છે, જેણે ન્યાયતંત્ર અને સરકાર વચ્ચેના સંબંધો પર ફરી ચર્ચા જગાવી છે. કૌલે પોતાના આવનારા સંસ્મરણો *Without Fear or Favour*માં કોલેજિયમની બેઠક પહેલાં સરકાર સાથે સંભવિત ઉમેદવારોનાં નામોની ચર્ચા થતી હોવાનો ઉલ્લેખ કર્યો છે.
છેવટે જજોની નિમણૂકમાં સરકારની કેટલી ચાલતી હતી?
કૌલના જણાવ્યા અનુસાર, સુપ્રીમ કોર્ટમાં છ જગ્યાઓ ભરવાની પ્રક્રિયા દરમિયાન પાંચ નામો અંગે અગાઉથી સહમતી સધાઈ હતી. પરંતુ બેઠકના દિવસે છઠ્ઠું નામ સામે આવ્યું. કૌલનો દાવો છે કે ચંદ્રચૂડે આ નામ અંગે સરકારનો અભિપ્રાય જાણવા ફોન કરવો જોઈએ કે નહીં તે અંગે તેમની સાથે ચર્ચા કરી હતી. કૌલે આ પદ્ધતિ સામે વાંધો ઉઠાવ્યો હતો.
કૌલને સૌથી મોટો વાંધો એ હતો કે કોલેજિયમ ઔપચારિક રીતે ઉમેદવારો અંગે ચર્ચા કરે એ પહેલાં જ સરકાર સાથે નામોની ચર્ચા કરવાથી ભવિષ્યમાં સરકારની સંમતિને અનૌપચારિક રીતે જરૂરી ગણવાની પરંપરા ઊભી થઈ શકે છે.
અહીં જ સૌથી મોટો સવાલ ઊભો થાય છે!
જો જજોની નિમણૂકમાં સરકારનો અભિપ્રાય અગાઉથી મેળવવામાં આવે, તો કોલેજિયમની સ્વતંત્ર નિર્ણયપ્રક્રિયા કેટલી સ્વતંત્ર રહે છે?
સરકાર સાથે સલાહ-મસલત કરવી અને સરકારની પૂર્વમંજૂરી મેળવવી—આ બંને વચ્ચેની રેખા ક્યાં ખેંચવી જોઈએ?
ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા જાળવવાની જવાબદારી ધરાવતા મુખ્ય ન્યાયાધીશે સરકાર સાથેના સંબંધોમાં કેટલી સાવચેતી રાખવી જોઈએ?
જો આવી પદ્ધતિ પરંપરા બની જાય, તો ભવિષ્યના મુખ્ય ન્યાયાધીશો માટે સરકારની સંમતિ વિના નિર્ણય લેવો મુશ્કેલ બની શકે?
આ મુદ્દો માત્ર બે પૂર્વ ન્યાયાધીશો વચ્ચેના મતભેદનો નથી. તે ભારતની ન્યાયાધીશોની નિમણૂક વ્યવસ્થામાં પારદર્શિતા, સ્વતંત્રતા અને સત્તાના સંતુલન સાથે જોડાયેલો છે.
જોકે, આ કૌલ દ્વારા રજૂ કરાયેલો ઘટનાક્રમ છે. પૂર્વ CJI ચંદ્રચૂડે જણાવ્યું છે કે કોલેજિયમના નિર્ણયો સર્વસંમતિથી લેવાયા હતા અને જસ્ટિસ કૌલે તમામ ભલામણોને સમર્થન આપ્યું હતું. તેમણે પુસ્તક વાંચ્યા બાદ જ તેના દાવાઓ અંગે વિગતવાર પ્રતિક્રિયા આપી શકાય તેમ પણ કહ્યું છે.
હવે જનતાનો સવાલ એ છે કે ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા માત્ર બંધારણમાં જ નહીં, પરંતુ જજોની નિમણૂકની દરેક પ્રક્રિયામાં પણ દેખાવી જોઈએ કે નહીં?
સંદર્ભ: ગુજરાત સમાચાર, 25 ઑક્ટોબર 2026; ધ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ અને લાઇવલૉના અહેવાલો.
