Critical Minerals India: ભારતને સ્વચ્છ ઉર્જાના લક્ષ્યને હાંસલ કરવા માટે લિથિયમ, કોબાલ્ટ, નિકલ, રેર અર્થ મિનરલ્સ, ગેલિયમ, ઇન્ડિયમ, ટંગસ્ટન અને ડઝનબંધ અન્ય મિનરલ્સની જરૂર છે. આ માટે તેણે બીજા દેશો પર 100 ટકા આયાત પર નિર્ભર રહેવું પડે છે. ખરેખર, ક્રિટિકલ મિનરલ્સની સપ્લાયનું સમીકરણ અત્યંત જોખમી છે. આ માટે ભૂ-સામરિક વ્યૂહાત્મક સંતુલન સાધવું પડશે. ભારતની ગ્રીન એનર્જીની આ રાહમાં ચીન મોટું રોડું બની રહ્યું છે. હાલમાં જ ભારતે ચીનના ક્લાઇમેટ ચેન્જ માટેના વિશેષ દૂત સાથે મુલાકાત પણ કરી છે.
- ભારતે ચીનના રાજદૂત સાથે કરી વાત
- ઓડિશા, ગુજરાત, આંધ્ર અને મહારાષ્ટ્રમાં ખાસ પાર્ક
- ભવિષ્ય માટે ક્રિટિકલ મિનરલ્સ અત્યંત જરૂરી
- રેર અર્થ મિનરલ્સની અપાર સપ્લાય પર ચીનની રોક
- ભારતની આ છે મોટી ચિંતા
- ક્રિટિકલ મિનરલ શું હોય છે?
- ચીનનો તોડ: નેશનલ ક્રિટિકલ મિનરલ્સ મિશન (NCMM)
- ભારત માટે મોટું ટેન્શન: લિથિયમ આયન બેટરીઓનો કચરો
ભારતે ચીનના રાજદૂત સાથે કરી વાત
વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા રણધીર જાયસવાલે જણાવ્યું કે રાજદૂત સિબી જ્યોર્જે (સચિવ, વેસ્ટ) ચીનના ક્લાઇમેટ ચેન્જ માટેના વિશેષ દૂત લિયુ ઝેનમિન સાથે મુલાકાત કરી. બંનેએ ક્લાઇમેટ ચેન્જ એટલે કે જળવાયુ પરિવર્તનના એજન્ડાને લઈને વાતચીત કરી. ભારત વૈશ્વિક જળવાયુ કાર્યવાહીને આગળ વધારવામાં પૂરી રીતે જોડાયેલું છે. ભારત સંયુક્ત રાષ્ટ્ર જળવાયુ આયોગ (UNFCCC) અને તેના પેરિસ કરાર હેઠળ બહુપક્ષીય જળવાયુ પ્રક્રિયાના માધ્યમથી એક રચનાત્મક અને સક્રિય ભૂમિકા ભજવવાનું ચાલુ રાખે છે.
ઓડિશા, ગુજરાત, આંધ્ર અને મહારાષ્ટ્રમાં ખાસ પાર્ક
એક રિપોર્ટ અનુસાર, ભારત સરકારના એક અધિકારીએ મંગળવારે જણાવ્યું કે ઓડિશા, ગુજરાત, આંધ્ર પ્રદેશ અને મહારાષ્ટ્રમાં ચાર મહત્વપૂર્ણ ખનીજ મૂલ્ય પ્રોસેસિંગ પાર્ક બનાવવા માટે ઓળખ કરવામાં આવી છે. માઇન્સ સેક્રેટરી પીયૂષ ગોયલે કહ્યું- મહત્વપૂર્ણ ખનીજો માટે પ્રોસેસ વેલ્યુ પ્રોસેસિંગ પાર્ક બનાવવા અત્યંત જરૂરી છે, જે ક્રિટિકલ મિનરલ્સ માટે ઇકોસિસ્ટમ બનાવે છે. આ માટે 500 કરોડ રૂપિયા ફાળવવામાં આવ્યા છે.
Secretary (West) @AmbSibiGeorge met China’s Special Envoy for Climate Change, Mr. Liu Zhenmin and exchanged views on the global climate agenda.
India remains fully engaged and continues to play a constructive and proactive role in advancing global climate action, including… pic.twitter.com/SUYVtL927n
— Randhir Jaiswal (@MEAIndia) April 28, 2026
ભવિષ્ય માટે ક્રિટિકલ મિનરલ્સ અત્યંત જરૂરી
ખાન સચિવ ગોયલે પ્રોસેસિંગ પાર્કની અગત્યતા જણાવી. તેમણે ‘સતત ભવિષ્ય માટે ક્રિટિકલ મિનરલ્સ વેલ્યુ પાર્કનો વિકાસ’ વિષય પર આયોજિત એક કાર્યક્રમને સંબોધિત કરતા કહ્યું- મહત્વપૂર્ણ ખનીજો માટે પ્રોસેસિંગ વેલ્યુ ચેઈન વિના ભલે આપણે ઘરેલું કે વિદેશી સ્ત્રોતોથી મહત્વપૂર્ણ ખનીજ મેળવવા સક્ષમ હોઈએ, આપણે તેનો ઉપયોગ કરવાની સ્થિતિમાં હોતા નથી.
રેર અર્થ મિનરલ્સની અપાર સપ્લાય પર ચીનની રોક
ચીન દુનિયાની 63 ટકા રેર અર્થને સાફ (રિફાઇન) કરે છે. તેણે પહેલા જ આમાંથી મોટાભાગની નિકાસ પર પાબંદી લગાવી રાખી છે. બીજી તરફ, આફ્રિકન દેશ કોંગો ગણરાજ્યએ દુનિયાના 48 ટકા કોબાલ્ટ ભંડાર પર કબજો જમાવી રાખ્યો છે. તે દુનિયાના 72 ટકા કોબાલ્ટનું ઉત્પાદન કરે છે. ઓસ્ટ્રેલિયા પાસે દુનિયાના 55 ટકા લિથિયમ ઉત્પાદન પર નિયંત્રણ છે. ભારત આ તમામ પાસેથી ક્રિટિકલ મિનરલ્સ ખરીદે છે, પરંતુ તેનો કોઈના પર કબજો નથી. એવામાં ભારતની મુશ્કેલી એ છે કે તે સ્વચ્છ ઉર્જાના ક્ષેત્રમાં આત્મનિર્ભર અને ખુદ પર ભરોસો તો ઈચ્છે છે, પરંતુ તે ક્રિટિકલ મિનરલ્સ માટે દુનિયાના બીજા દેશો પર નિર્ભર છે.
ભારતની આ છે મોટી ચિંતા
ભારતની ક્રિટિકલ મિનરલ્સને લઈને વિદેશો પર નિર્ભરતા અત્યંત ચિંતાની વાત છે. નીતિ આયોગના એક રિપોર્ટમાં 2026નું આકલન કરવામાં આવ્યું છે કે ભારતની કુલ મિનરલ ડિમાન્ડ 2070 સુધીમાં 54 લાખ મેટ્રિક ટન લિથિયમ, 1.1 કરોડ ટન નિકલ, 14 લાખ મેટ્રિક ટન કોબાલ્ટ અને 4.64 કરોડ મેટ્રિક ટન ગ્રેફાઈટ થઈ જશે. આ તમામ જરૂરી મિનરલ્સ ઇલેક્ટ્રિક વાહનો, એનર્જી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ, સોલર ફોટો વોલ્ટેઇક અને વ્યાપક ડિજિટલ ઇકોનોમી માટે અત્યંત જરૂરી છે.
ક્રિટિકલ મિનરલ શું હોય છે?
ક્રિટિકલ મિનરલ્સ તાંબુ, લિથિયમ, નિકલ, કોબાલ્ટ અને રેર અર્થ હોય છે. વર્તમાન સમયમાં ઝડપથી વધતી ઉર્જા ટેકનોલોજી માટે આ અત્યંત જરૂરી છે. આમાં વિન્ડ ટર્બાઇન અને વિદ્યુત નેટવર્કથી લઈને ઇલેક્ટ્રિક વાહન સુધીનો સમાવેશ થાય છે. ભારતે 30 એવા ક્રિટિકલ મિનરલ્સની ઓળખ કરી છે, જેમાં એન્ટિમીની, બેરિલિયમ, બિસ્મથ, કોબાલ્ટ અને જર્મેનિયમ સામેલ છે. ચીન રેર અર્થ સહિત અનેક ક્રિટિકલ મિનરલ્સના વૈશ્વિક પ્રોસેસિંગમાં યોગદાન આપે છે. દુનિયાના કુલ ક્રિટિકલ મિનરલ્સનો 80 થી 90 ટકા હિસ્સો ચીન પ્રોસેસ કરે છે.
ચીનનો તોડ: નેશનલ ક્રિટિકલ મિનરલ્સ મિશન (NCMM)
નેશનલ ક્રિટિકલ મિનરલ્સ મિશન (NCMM) નો હેતુ ક્રિટિકલ મિનરલ્સની આયાત પર ભારતની નિર્ભરતાને ઓછી કરવાનો અને હાઈ ટેકનોલોજી ઉદ્યોગો, સ્વચ્છ ઉર્જા તથા રાષ્ટ્રીય રક્ષણ માટે આત્મનિર્ભરતા સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.
આ મિશનમાં ખનીજ અન્વેષણ, ખાણકામ, પ્રોસેસિંગ અને ઉત્પાદનોની સમાપ્તિ પછી પુનઃપ્રાપ્તિ સહિતના તમામ તબક્કા સામેલ હશે.
આ મિશન દેશની અંદર તથા તેના દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં ક્રિટિકલ મિનરલ્સની શોધને ઝડપી બનાવશે.
હરિત ઉર્જા ટ્રાન્ઝિશન: ક્રિટિકલ મિનરલ્સ સોલર પેનલ્સ, વિન્ડ ટર્બાઇન્સ, ઇલેક્ટ્રિક વ્હીકલ (EV) બેટરી અને હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલ માટે આવશ્યક છે.
ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ટેલિકોમ્યુનિકેશન: સેમી-કંડક્ટર, ફાઇબર ઓપ્ટિક્સ અને સર્કિટ બોર્ડમાં ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
રક્ષણ અને એરોસ્પેસ: મિસાઇલ ગાઇડન્સ સિસ્ટમ્સ, વિમાન અને ઉપગ્રહ ટેકનોલોજીમાં આવશ્યક છે.
ભારત માટે મોટું ટેન્શન: લિથિયમ આયન બેટરીઓનો કચરો
ભારતમાં ઈ-કચરો પણ એક મોટી સમસ્યા તરીકે સામે આવી રહ્યો છે. ઇલેક્ટ્રોનિક ઉપકરણોમાં 60 થી વધુ તત્વો હોય છે, જેમાંથી લગભગ ત્રીજા ભાગની ધાતુઓ હોય છે. વિશેષ રૂપે લિથિયમ બેટરીઓ ઈ-કચરામાં સૌથી વધુ છે. લિથિયમ-આયન બેટરી રિસાયકલિંગની વાર્તા પણ એટલી જ રસપ્રદ છે. મુખ્યત્વે જૂના થઈ ગયેલા ઇલેક્ટ્રિક વાહનોની માંગને કારણે ઔપચારિક લિથિયમ-આયન બેટરી રિસાયકલિંગથી 2036-40 ના સમયગાળા સુધીમાં વાર્ષિક 56 કિલો ટન લિથિયમ, 42 કિલો ટન કોબાલ્ટ, 99 કિલો ટન નિકલ અને 205 કિલો ટન ગ્રેફાઈટ પ્રાપ્ત થઈ શકે છે.
ભારતે જાન્યુઆરી, 2025 માં નેશનલ ક્રિટિકલ મિનરલ્સ મિશન શરૂ કર્યું હતું. ભારતે આની સાથે જ 1500 કરોડ રૂપિયા લિથિયમ આયન બેટરી અને 650 કરોડ રૂપિયા ઈ-વેસ્ટના રિસાયકલિંગ માટે ફાળવ્યા હતા.
