Divorce Rates Increasing in India: ભારતને હંમેશા તેના મજબૂત પારિવારિક મૂલ્યો અને લગ્નની અતૂટ પરંપરા માટે વિશ્વભરમાં ઓળખવામાં આવે છે. આંકડાકીય રીતે જોઈએ તો, ભારતમાં છૂટાછેડાનો દર માત્ર 1% છે, જે અમેરિકા (50%) અને સ્વીડન (54%) જેવા દેશોની સરખામણીમાં અત્યંત ન્યૂનતમ છે. પરંતુ આ આંકડો માત્ર એક સિક્કાની એક બાજુ છે. વાસ્તવિકતા એ છે કે ભારતના મહાનગરો—જેવા કે દિલ્હી, મુંબઈ, બેંગલુરુ અને કોલકાતા—માં સ્થિત ફેમિલી કોર્ટમાં છૂટાછેડાની અરજીઓમાં છેલ્લા એક દાયકામાં 30 થી 40% નો નોંધપાત્ર ઉછાળો જોવા મળ્યો છે.
પરિવર્તનનું કેન્દ્ર: યુવા પેઢી અને શહેરીકરણ
આ બદલાવમાં સૌથી મહત્વનું પાસું એ છે કે છૂટાછેડા લેનારાઓમાં 24 થી 34 વર્ષના યુવાનોનું પ્રમાણ સૌથી વધુ છે. આ તે પેઢી છે જેણે આધુનિક શિક્ષણ અને કારકિર્દીના નવા આયામો જોયા છે. મહારાષ્ટ્ર જેવા રાજ્યો, જે કુલ છૂટાછેડાના કેસોમાં 18.7% યોગદાન આપે છે, તે સ્પષ્ટ કરે છે કે શહેરીકરણ અને ઉચ્ચ જીવનશૈલી સંબંધોના ગણિતને બદલી રહ્યા છે.
પરિવર્તન પાછળના મુખ્ય કારણો
નિષ્ણાતો અને સમાજશાસ્ત્રીઓ આ બદલાવ પાછળના પાંચ મુખ્ય પરિબળોને જવાબદાર માને છે:
૧. સ્ત્રીઓની આર્થિક આઝાદી: ઐતિહાસિક રીતે, આર્થિક પરાધીનતા સ્ત્રીઓને અનિચ્છનીય કે શોષણયુક્ત સંબંધોમાં રહેવા માટે મજબૂર કરતી હતી. આજે, શિક્ષણ અને નોકરીને કારણે સ્ત્રીઓ આર્થિક રીતે સ્વતંત્ર થઈ છે, જેનાથી તેઓ પોતાની ગરિમા અને સન્માન માટે લગ્ન જેવા સંબંધોમાંથી બહાર નીકળવાનો નિર્ણય લઈ શકવા સક્ષમ બની છે.
૨. શહેરી જીવનનું દબાણ: મેગા સિટીઝની ઝડપી જીવનશૈલી, લાંબા કામના કલાકો અને એકબીજા સાથે ગુણવત્તાયુક્ત સમય (Quality Time) વિતાવવાનો અભાવ સંબંધોને અંદરથી નબળા પાડે છે. સાથોસાથ, મોટા શહેરોમાં સામાજિક અનામી (Anonymity) હોવાથી “લોકો શું કહેશે” તેવો જૂનો ડર પણ ઘટ્યો છે.
૩. સંયુક્ત પરિવારનું પતન: પરંપરાગત રીતે, વડીલો અથવા સંયુક્ત પરિવાર મધ્યસ્થી તરીકે કામ કરતા હતા જે નાની-મોટી તકરારને સમાધાન તરફ દોરી જતા હતા. ન્યુક્લિયર ફેમિલીમાં આ “બફર” ગાયબ થઈ ગઈ છે, જેનાથી નાના મતભેદો પણ મોટા ઝઘડામાં ફેરવાઈ જાય છે.
૪. બદલાતી અપેક્ષાઓ અને મોડા લગ્ન: આધુનિક યુવાનો લગ્નને માત્ર ફરજ તરીકે નહીં, પરંતુ ઈમોશનલ કમ્પેટીબિલિટી અને સમાન ભાગીદારી તરીકે જુએ છે. જ્યારે 30 કે 32 વર્ષની ઉંમરે લગ્ન થાય છે, ત્યારે બંને વ્યક્તિઓ સ્વતંત્ર વ્યક્તિત્વ ધરાવે છે, જેના કારણે એકબીજામાં ભળી જવું (Adjustments) મુશ્કેલ બને છે. ડેટિંગ એપ્સ અને સોશિયલ મીડિયાને કારણે પેદા થતો ‘ચોઈસ ઓવરલોડ’ પણ સંબંધોમાં રોકાણ ઘટાડે છે.
૫. કાયદાકીય સુગમતા: હવે ફેમિલી કોર્ટ્સ અને સુપ્રીમ કોર્ટ પણ બદલાતી પરિસ્થિતિઓને સમજી રહી છે. મ્યુચ્યુઅલ કન્સેન્ટ (પરસ્પર સહમતી) દ્વારા છૂટાછેડાની સરળ પ્રક્રિયા અને મધ્યસ્થતાને પ્રોત્સાહન આપવાથી લોકો ગરિમાપૂર્ણ રીતે અલગ થવાનો માર્ગ પસંદ કરી રહ્યા છે, જે અગાઉ અશક્ય લાગતું હતું.
સમાજ માટે એક બોધપાઠ
શહેરોમાં વધતી છૂટાછેડાની અરજીઓને માત્ર “પારિવારિક મૂલ્યોનું પતન” ગણવું ભૂલભરેલું છે. વાસ્તવમાં, આ ભારતીય સમાજનું એક “ડેસ્પિરેટ ઇવોલ્યુશન” (તાત્વિક ઉત્ક્રાંતિ) છે. એક સમય હતો જ્યારે છૂટાછેડા ન લેવા તે ફરજિયાત સામાજિક મજબૂરી હતી. આજે, તે વ્યક્તિની પસંદગી છે.
સમાજશાસ્ત્રીય દ્રષ્ટિકોણથી, જ્યારે કોઈ સમાજ પરંપરાગત માળખામાંથી આધુનિકતા તરફ વધે છે, ત્યારે આવો સંઘર્ષ અને પીડા સ્વાભાવિક છે. એક સમજદાર સમાજ તે નથી જે જબરદસ્તી સંબંધો ટકાવી રાખે, પરંતુ તે છે જે વ્યક્તિને ગરિમા સાથે જીવવાની કે સંબંધમાંથી બહાર નીકળવાની સ્વતંત્રતા આપે. આ બદલાવ એ સાબિત કરે છે કે ભારત હવે માનસિક રીતે વધુ પરિપક્વ થઈ રહ્યું છે.
