Dowry Death BNS Section 80: ડાઉરી ડેથના કેસમાં ‘સૂન બિફોર ડેથ’ શા માટે મહત્વનું? જાણો BNSની ધારા 80ના સંપૂર્ણ નિયમો
Dowry Death BNS Section 80: લગ્ન બાદ મહિલાનું શંકાસ્પદ અથવા અસામાન્ય સંજોગોમાં મૃત્યુ થાય ત્યારે ઘણીવાર સવાલ ઊભો થાય છે કે શું તેને ડાઉરી ડેથ અથવા દહેજ મૃત્યુ માનવામાં આવશે અને શું તેના માટે લગ્નના સાત વર્ષની સમયમર્યાદા લાગુ પડે છે. BNS 2023માં જૂના IPCની ધારા 304Bના સ્થાને ધારા 80માં દહેજ મૃત્યુની જોગવાઈ રાખવામાં આવી છે. તેના કાયદાકીય નિયમો હેઠળ સાત વર્ષની અવધિ સ્પષ્ટ રીતે લખવામાં આવી છે, પરંતુ માત્ર સાત વર્ષની અંદર મૃત્યુ થવું પૂરતું નથી. દહેજની માંગને લઈને પતિ અથવા તેના સંબંધીઓ દ્વારા મૃત્યુથી “સૂન બિફોર” ક્રૂરતા અથવા ઉત્પીડન કરવામાં આવ્યું હોવું પણ જરૂરી કાયદાકીય તત્વ છે.
BNS સેકશન 80માં ડાઉરી ડેથની શું વ્યાખ્યા છે?
BNSની ધારા 80(1) અનુસાર, જો કોઈ મહિલાનું મૃત્યુ દાઝવાથી અથવા શારીરિક ઈજાથી થાય છે અથવા તે સામાન્ય સંજોગો સિવાય કોઈ પરિસ્થિતિમાં મૃત્યુ પામે છે અને તેનું મૃત્યુ લગ્નના સાત વર્ષની અંદર થયું છે, તો તેની સાથે એ પણ સાબિત કરવું પડશે કે મૃત્યુથી થોડા સમય પહેલાં તેને પતિ અથવા પતિના કોઈ સંબંધીએ દહેજની માંગના સંબંધમાં ક્રૂરતા અથવા ત્રાસ આપવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. આવા મૃત્યુને કાયદો દહેજ મૃત્યુ કહે છે.
શું સાત વર્ષની અવધિ FIR નોંધાવવાની મર્યાદા છે?
હકીકતમાં BNSની ધારા 80માં સાત વર્ષની શરત એ નક્કી કરે છે કે કોઈ મૃત્યુને BNS હેઠળ દહેજ મૃત્યુ તરીકે વર્ગીકૃત કરી શકાય છે કે નહીં. એટલે સવાલ એ નથી કે “લગ્નને સાત વર્ષ થઈ ગયા, તેથી હવે ફરિયાદ કરી શકાતી નથી”; પરંતુ ધારા 80ના સંદર્ભમાં સવાલ એ છે કે મૃત્યુ લગ્નના સાત વર્ષની અંદર થયું હતું કે નહીં. અન્ય સંભવિત ગુનાઓ જેવા કે ક્રૂરતા, આત્મહત્યા માટે ઉશ્કેરણી અથવા હત્યા માટે તેમના પોતાના કાયદાકીય નિયમો અને તથ્યો લાગુ થઈ શકે છે.
સાત વર્ષની અંદર મૃત્યુ થવું એકલું પૂરતું નથી
કોઈ મહિલાનું લગ્નના સાત વર્ષની અંદર અસામાન્ય મૃત્યુ થઈ જવાથી માત્ર આરોપીને ધારા 80 હેઠળ દોષિત માની શકાય નહીં. કાયદામાં એક બીજી મહત્વપૂર્ણ શરત છે. તે એ છે કે મૃત્યુથી “સૂન બિફોર” મહિલાએ દહેજની માંગ માટે ક્રૂરતા અથવા ત્રાસ સહન કર્યો હોવો જોઈએ.
“સૂન બિફોર ડેથ”નો અર્થ શું છે?
“સૂન બિફોર”નો અર્થ જરૂરી નથી કે મૃત્યુના બરાબર થોડા કલાકો અથવા દિવસો પહેલાં. સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તેના માટે કાયદામાં કોઈ નિશ્ચિત સમયમર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી નથી. અદાલતે એ જોવાનું હોય છે કે દહેજ સંબંધિત ક્રૂરતા અથવા ત્રાસ અને મૃત્યુ વચ્ચે નજીકનો અને જીવંત સંબંધ હતો કે નહીં. તેથી જો દહેજની માંગની ઘટના ઘણી જૂની હોય અને મૃત્યુના સમયે તેની સાથે કોઈ જીવંત સંબંધ ન દેખાતો હોય, તો માત્ર તે જૂના આરોપના આધારે ધારા 80નો કેસ આપમેળે સાબિત થતો નથી.
BNSમાં દોષ સાબિત થાય તો કેટલી સજા છે?
ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS)ની ધારા 80 હેઠળ દહેજ હત્યા માટે ઓછામાં ઓછી 7 વર્ષથી લઈને આજીવન કેદ સુધીની સજાની જોગવાઈ છે. આ પહેલાં જૂના કાયદા (IPC)ની ધારા 304B હેઠળ આવતું હતું. હવે નવા કાયદા હેઠળ દહેજ હત્યાના કેસોમાં જામીનની પ્રક્રિયા અને પુરાવાના નિયમો અગાઉ કરતાં વધુ સ્પષ્ટ અને કડક કરવામાં આવ્યા છે. ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા (BNSS) અને ભારતીય સાક્ષ્ય અધિનિયમ (BSA) હેઠળ જામીનની પ્રક્રિયા મુજબ આ બિનજામીનપાત્ર અને ગંભીર ગુનો છે, તેથી પોલીસ સ્ટેશનમાંથી જામીન મળી શકતા નથી. તેમાં નિયમિત જામીન માટે ધરપકડ બાદ આરોપીએ સત્ર અદાલત અથવા હાઈકોર્ટમાં જામીન અરજી દાખલ કરવી પડે છે.
