Ethanol Blending Petrol: ચાલુ નાણાકીય વર્ષની પ્રથમ ત્રિમાસિકમાં ભારતની GDP 7.8 ટકાના દરે વધી કે 2.6 ટકાના દરે, તેના પર પ્રાઇમ ટાઇમની ચર્ચા આ દિવસોમાં સામાન્ય કરતાં વધુ ગરમ રહી છે. સ્ટુડિયોમાં બેઠેલા લોકો જે રીતે રાતોરાત અર્થશાસ્ત્રી બનીને એકબીજાની ટીકા કરી રહ્યા હતા, તે જોઈને સર્જિયો ગોરને પણ ચોક્કસપણે ઘણો આનંદ આવ્યો હશે. ખરેખર, આ બધું મજેદાર છે, પરંતુ રાજકીય દૃષ્ટિકોણથી આ એક ખોટી ચર્ચા છે. ગમે તે હોય, બીજી ત્રિમાસિક પણ અડધાથી વધુ પસાર થઈ ચૂકી છે અને આ ચર્ચા શાંત થઈ જશે.
આ ચર્ચા માત્ર એટલા માટે ખોટી નથી કે તે થોડા સમય માટે છે, પરંતુ એટલા માટે પણ છે કે આટલા વધુ વિભાજિત વાતાવરણમાં લોકો પોતાની રાજનીતિ અનુસાર જ વિચારે છે અને માને છે. અને GDPના આંકડા જોઈને કોઈ મતદાતા પોતાનો મત બદલવાનો નથી. જે ચર્ચા મહત્વ ધરાવે છે, તેનો મુદ્દો બિલકુલ અલગ છે: પેટ્રોલમાં ઇથેનોલની ભેળસેળનો.
વાહન માલિકોનો મોટો હિસ્સો, એટલે કે મોટાભાગનો હિન્દુ મધ્યમ વર્ગ, મોદી-શાહની BJPનો વફાદાર મતદાતા વર્ગ છે. આજે તે ઘણો ગુસ્સામાં છે. આ મુદ્દા પર હજુ સુધી કોઈ ચૂંટણી તો થઈ નથી, પરંતુ છેલ્લા ઘણા મહિનાઓમાં એરપોર્ટ પર, લગ્નોમાં, હોટેલની લૉબીમાં, મહેમાન તરીકે અને ઉબર ટૅક્સી ડ્રાઇવર તરીકે મને ઘણા તદ્દન અજાણ્યા લોકો મળ્યા, જેઓ ખૂબ નારાજ દેખાતા હતા. તેમનો ગુસ્સો એ હતો કે તેઓ અમને બળજબરીથી ઇથેનોલ ભેળવેલું પેટ્રોલ (EBP) કેવી રીતે આપી શકે?
તેમનામાંથી મોટી સંખ્યા એવા લોકોની હશે, જેઓ આર્થિક વિકાસને લઈને મોદી સરકારના આંકડાઓનું એટલું જ જોરદાર સમર્થન કરતા હશે. તેનો અર્થ એ છે કે BJP જે ‘જનાધાર’ને ઘણું ગંભીરતાથી લે છે, તે માત્ર આ એક મુદ્દાને લઈને ગુસ્સામાં છે. અલબત્ત, તેઓ બધા માને છે કે ઑપરેશન સિંદૂરમાં જીત આપણી થઈ, કે તેમના નેતાનું લોહું આખી દુનિયા માને છે, જેમાં પુતિન અને શી જિનપિંગ પણ સામેલ છે અને ‘આપણે આ હમણાં બિશ્કેકમાં જોયું’. તો પછી અમને આ ભેળસેળવાળું પેટ્રોલ શા માટે?
વ્યાપક રીતે આ લોકોના પ્રશ્નો આ છે—અમને શું ફાયદો થશે? અમે કિંમત તો એટલી જ ચૂકવીશું, પરંતુ ઓછું માઇલેજ મળશે. સરકાર પણ આ વાત સ્વીકારે છે. તેની સાથે વાહનનું એન્જિન પણ ખરાબ થશે, જ્યારે અમે EMI નિયમિત રીતે ચૂકવી રહ્યા હોઈશું.
દેશને શું ફાયદો થશે? જો કોઈ ફાયદો થશે તો અમને શા માટે જણાવવામાં આવી રહ્યું નથી?
અમને વિકલ્પ પસંદ કરવાની તક શા માટે આપવામાં આવી રહી નથી? પહેલી વાત તો એ છે કે કોઈ એ જણાવી રહ્યું નથી કે અમે EBPનો ઉપયોગ શા માટે કરીએ. જાણે અમને કહેવામાં આવી રહ્યું છે કે તેનો ઉપયોગ કરો અથવા પગપાળા ચાલો.
અમારી તકલીફ અથવા અમારા ત્યાગથી કોને ફાયદો થઈ રહ્યો છે?
આ યોગ્ય અને મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્નો છે અને સરકાર પાસે તેમના જવાબ હોવા જોઈએ. આશ્ચર્યની વાત એ છે કે તેને મતદાતાઓને વિશ્વાસમાં લેવાની કોઈ ચિંતા દેખાતી નથી. ગ્રાહકોને આ બદલાવ માટે પહેલાંથી તૈયાર કરવાનો કોઈએ પ્રયાસ કર્યો નથી. હવે મંત્રીઓને સામે ઊભા રાખીને ફાયદા ગણાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે કે તેનાથી ખેડૂતોને ફાયદો થશે, વિદેશી ચલણની બચત થશે અને કાર્બન ઉત્સર્જન ઘટશે. પરંતુ આ વાતોની કોઈ અસર થઈ રહી નથી. BJPનો જનાધાર વારંવાર પેપર લીકના કૌભાંડો સિવાય જે એક મુદ્દાને લઈને ગુસ્સામાં છે, તે આ ‘EBP’નો મુદ્દો છે.
2014 પછીથી મધ્યમ વર્ગ, જેનો મોટો હિસ્સો વિશાળ હિન્દુ બહુમતી છે, મોદી સરકારનો સૌથી મજબૂત મતદાતા વર્ગ રહ્યો છે. તે તેના પ્રત્યે એટલો વફાદાર રહ્યો છે કે ઇંધણની કિંમતોમાં વધારાથી ઘણો ગુસ્સે હોવા છતાં તેણે મોદીને જ મત આપ્યો. તેણે તેમને ત્યારે પણ માફ કરી દીધા, જ્યારે કાચા તેલની કિંમતમાં ઘટાડો થયો હોવા છતાં સરકારે ઉત્પાદન શુલ્ક વધારીને ફાયદો પોતે જ ઉઠાવ્યો. તે છપ્પરફાડ ફાયદાનો ઉપયોગ ગરીબોમાં મફત અનાજ અને અન્ય સીધા લાભ વહેંચવામાં કરવામાં આવ્યો.
હું તેને ‘રૉબિન હૂડ બનવાનો પ્રયાસ’ કહી ચૂક્યો છું—વફાદાર મધ્યમ વર્ગ પાસેથી વસૂલ કરો, ગરીબોમાં વહેંચો અને અમીરોની ચિંતા ન કરો. આ કૉલમના જાન્યુઆરી 2025ના લેખને જુઓ. હા, તેને ગુસ્તાખી કહી શકાય છે. પરંતુ વાત એ છે કે ‘સેક્યુલર’ પક્ષો જો મુસ્લિમ મતને પોતાના માટે નિશ્ચિત માનીને ચાલે છે, તો BJP પણ વિશાળ મધ્યમ વર્ગને પોતાના માટે નિશ્ચિત માની શકે છે. આ વર્ગે ઇંધણની ઊંચી કિંમતોને એટલા માટે સ્વીકારી કારણ કે તે મોદીના હિન્દુત્વવાદી રાષ્ટ્રવાદના નારાને માને છે, પરંતુ આ મતદાતાઓ આજે નારાજ છે.
કોઈએ તેમને પહેલાં સમજાવવાનો પ્રયાસ કર્યો નથી. આ એવી પાર્ટી માટે આશ્ચર્યજનક વાત છે, જે આ વાત પર ગર્વ કરે છે કે તેના નેતાઓ કડકમાં કડક નિર્ણયો મતદાતાઓ પાસે સ્વીકારાવવાની ક્ષમતા ધરાવે છે, પછી તે નોટબંધી હોય કે COVID મહામારી દરમિયાન દેશભરમાં અચાનક લૉકડાઉન કરવાનો નિર્ણય. બૌદ્ધિક દૃષ્ટિકોણથી જોઈએ તો મોદી સરકાર ‘ટહોકા’ લગાવતી અર્થનીતિ પર ચાલતી રહી છે. પરંતુ ‘EBP’ના મામલામાં ન તો ઍક્શનનું આહ્વાન કરવામાં આવ્યું અને ન આ અર્થનીતિનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો.
એવું લાગે છે કે કોઈને અચાનક કંઈક સૂઝ્યું અને 2013-14માં પેટ્રોલમાં જે 1.56 ટકાની ભેળસેળ કરવામાં આવતી હતી, તેને ચૂપચાપ વધારીને 20 ટકા કરી દેવામાં આવી અને હવે ઉત્સાહમાં તેને 30 ટકા કરવાની વાત કરવામાં આવી રહી છે.
પરંતુ બે મુશ્કેલીઓ છે. એક તો એ કે ખરીદદારો ગુસ્સામાં છે અને તેમની સંખ્યા મોટી છે. બીજી એ કે વધુ ઇથેનોલ ઉપલબ્ધ નથી. તે એટલું પણ નથી કે ભેળસેળના આ પ્રમાણને જાળવી શકાય, જ્યાં સુધી તમે ચોખાના સુરક્ષિત ભંડારમાં ઊંડો હાથ ન નાખો. આ ઉપરાંત, લોકો વધુ ભેળસેળ સ્વીકારશે નહીં.
કાગળ પર તો આયાત કરાયેલા ઇથેનોલની જગ્યાએ દેશી ઇથેનોલનો ઉપયોગ યોગ્ય લાગે છે, પરંતુ તમારી પાસે ઇથેનોલનો કોઈ બહુ મોટો સ્ત્રોત નથી કે તમે ડ્રિલ કરીને તેને બહાર કાઢવાનું શરૂ કરી દો. તમારા ખેડૂતોએ તે સ્ત્રોત—શેરડી, મકાઈ અથવા ડાંગર—ની ખેતી કરવી પડશે.
તેના ઉપયોગનો વિચાર ત્યારે આવ્યો હતો જ્યારે ખાંડનું સરપ્લસ ઉત્પાદન થઈ રહ્યું હતું. ખાંડની મિલો પોતાના પૈસા વસૂલ કરીને ખેડૂતોના બાકી ચૂકવી શકતી હતી. આ એટલું ઉત્સાહજનક હતું કે ખાંડની મિલોને મંજૂરી આપવામાં આવી કે તેઓ શેરડીના રસને ઇથેનોલના ઉત્પાદન માટે આપી શકે. બજારમાં ખાંડ ભરપૂર પ્રમાણમાં ઉપલબ્ધ હતી.
આ બધું બિલકુલ આરામથી ચાલી રહ્યું હતું, પરંતુ ખેતી સાથે જોડાયેલી અનિશ્ચિતતાઓનો કોઈએ હિસાબ કર્યો નહીં, જેમ કે અનાજની મંડીઓ, મૉન્સૂનની અનિશ્ચિતતા અને જીવાતોના હુમલા. પાકની એક જ સીઝનની અંદર શેરડીનું સરપ્લસ અચાનક નાટકીય રીતે અછતમાં ફેરવાઈ ગયું, ખાસ કરીને લાલ ફૂગ અને ટોચમાં કાણું પાડતી જીવાતોને કારણે, જેમણે પાકને જ ખાઈ નાખ્યો.
આ સીઝનની શરૂઆત ખાંડના ભંડારમાં 50 લાખ ટનની અછત સાથે થઈ, જ્યારે આધાર 34.3 મેટ્રિક ટનનો હતો, જે હવે ઘટીને 28 મેટ્રિક ટન પર પહોંચી ગયો છે. તેનું પરિણામ એ આવ્યું કે ખાંડની કિંમત લગભગ 50 ટકા વધી ગઈ. અપેક્ષા મુજબ, જૂની કહાનીનું પુનરાવર્તન થઈ રહ્યું છે: ભંડાર પર નિયંત્રણ કરો, ‘જમાખોરી અને નફાખોરી’ સામે કાર્યવાહી કરો, નિકાસ પર પ્રતિબંધ મૂકો અને ડ્યૂટી ફ્રી આયાત માટે માર્ગ બનાવો. જ્યારે તહેવારોના દિવસો આવી રહ્યા છે, ત્યારે શું ખાંડને મોંઘી થવા દેવી શકાય? એવું કહીને શું તમે યોગ્ય વાત કરી રહ્યા છો?
ઇથેનોલની ખરીદીમાં બેહિસાબ વધારો થતો રહ્યો—2013-14માં 38 કરોડ લિટરથી વધીને આ વર્ષે 1,200 કરોડ લિટરની ખરીદી થઈ. રિફાઇનરીઓએ મકાઈ તરફ વળવાનું શરૂ કર્યું. ત્યારબાદ મકાઈની કિંમતમાં પણ લગભગ 50 ટકાનો વધારો થયો. તેના કારણે દૂધ, પોલ્ટ્રી અને માંસની કિંમતો પણ વધે છે, કારણ કે તેમને મકાઈની જરૂર પડે છે. હવે ડાંગર તરફ હાથ લંબાવવામાં આવી રહ્યો છે. પહેલાં તૂટેલા ચોખાનો અને પછી સરપ્લસ ચોખાનો વારો આવ્યો. સરકાર તેમને વેચી રહી છે કારણ કે તે પેટ્રોલમાં ભેળસેળ કરવા માટે મક્કમ છે. આ વર્ષે ઇંધણ માટે 72 લાખ ટન ચોખા બજાર કિંમત કરતાં અડધી કિંમતે ફાળવવામાં આવ્યા. આમાંથી મોટાભાગના આંકડા મેં ‘ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ’માં હરીશ દામોદરન અને અશોક ગુલાટીના ઉત્તમ અહેવાલમાંથી સાભાર લીધા છે.
હવે સમગ્ર વાત સંક્ષેપમાં. ‘EBP’નો વિચાર ખૂબ સારો હોઈ શકે છે, પરંતુ તે કૃષિ પર આધારિત છે, તેથી તેને લાગુ કરતાં પહેલાં ત્રણ-ચાર વર્ષ સુધી તૈયારી કરવી જોઈતી હતી. ખેડૂતોને પોતાની પસંદગીનો પાક બદલવા માટે તૈયાર કરવા જોઈતા હતા. તેમના માટે બજાર બનાવવાની સાથે એવી વ્યવસ્થા કરવી જોઈતી હતી કે જરૂરી વસ્તુઓની અછત ન સર્જાય અને આપણે ‘ફૂડ વર્સેસ ફ્યુઅલ’ના જાળમાં ન ફસાઈએ. અને અંતે, ગ્રાહકોને ભેળસેળવાળા પેટ્રોલનો ઉપયોગ કરવા માટે તૈયાર કરવામાં આવતા. વધુ સારું તો એ રહેશે કે તેમને એક વિકલ્પ આપવામાં આવે અને ભેળસેળવાળું પેટ્રોલ ઘણી ઓછી કિંમતે ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે. આ ઉત્પાદન શુલ્કમાં ઘટાડો કરીને સરળતાથી કરી શકાય છે.
પરંતુ આજે આ પરિણામો સામે આવ્યા છે—ખાંડની અછત થઈ ગઈ છે, વિદેશી ચલણની સ્થિતિ ખરાબ છે, મોંઘવારી વધી છે જ્યારે તહેવારો આવવાના છે, અને તમે ચોખાના સુરક્ષિત ભંડારને ‘EBP’ની અડધી કિંમતે ફાળવી રહ્યા છો. નિર્ણયો કરાવનાર ‘ઇન્ફ્લુએન્સર’ સમુદાય આ બધામાંથી પૈસા બનાવી રહ્યો છે અને મૂંઝવણમાં પડેલા કરોડો લોકો નારાજગી સાથે આ બધું જોવા માટે મજબૂર છે.
અનેક રીતે, તમામ મુખ્ય મુદ્દાઓ પર મોદી સરકારનું આ જ વલણ દેખાયું છે. આ પહેલાં, ખાસ કરીને નોટબંધી અને કૃષિ કાયદાઓ, જેને મેં સંપાદકીય દૃષ્ટિએ સમર્થન આપ્યું હતું, બાદ અમે મોદી સરકારની આઘાત અને આશ્ચર્યમાં મૂકી દેનારી નિર્ણય પ્રક્રિયાની તુલના એવા પેરાટ્રૂપર સાથે કરી હતી, જે પેરાશૂટની તપાસ કર્યા વિના છલાંગ લગાવી દે છે. આ સરકાર જ્યારે કંઈ નક્કી કરી લે છે, ત્યારબાદ તેમાં જૂનું, ‘બોરિંગ’ ‘સ્ટાફ વર્ક’ અથવા કોઈપણ પ્રકારની અગાઉથી તૈયારી કરવાનો ધીરજ રહેતો નથી. આ બધાને નોકરશાહીવાળો ‘નૉનસેન્સ’ (બકવાસ) અથવા ‘કોંગ્રેસ માર્કા’ ‘એનાલિસિસ-પેરાલિસિસ’ (વિશ્લેષણ-લકવો) માનીને નકારી કાઢવામાં આવે છે.
‘EBP’ના મામલામાં પણ આવું જ કંઈક થયું છે. ખાંડ અને ઇથેનોલની અછત થવા લાગી છે, તેની સાથે જોડાયેલી દરેક વસ્તુ મોંઘી થઈ રહી છે, કાચા તેલની કિંમતો પણ વધી રહી છે. હવે એક વધુ નિર્ણય, આંશિક રીતે જ સાચો, પાછો ખેંચી શકાય છે. કાં તો ભેળસેળનું પ્રમાણ ઘટાડીને 10 ટકા કરવામાં આવે, અથવા ગ્રાહકો સામે વિકલ્પ મૂકવામાં આવે. યાદ રાખો, BJPના વફાદાર મતદાતાઓ ગુસ્સામાં છે.
