આજે ફરી આ દિવસ યાદ આવે છે કેમ કે, શાંતિથી ચાલતા મહાકુંભમાં નાસભાગ મચી અને 10 જેટલા લોકોના મૃત્યુની વાત આવી છે.ત્યારે આવી કરોડોની ભીડમાં જયારે કોઈપણ અફવા સાંભળવા મળે ત્યારે નાસભાગ મચતી જ હોય, ત્યારે હમેશા જ્યારે પણ કોઈ ભીડભાડવાળી કોઈપણ જગ્યાએ જાવ ત્યારે અફવાઓથી દૂર પોતાનું સ્થાન સાચવીને ઉભા રહો.અથવા એલર્ટ રહો.નહીંતર જાનમાલનું નુકસાન થવાની પુરી સંભાવના હોય છે. ત્યારે આ ઘટના જોઈએ તો, સમય હતો 3 ફેબ્રુઆરી, 1954ના રોજ સવારે લગભગ 8 વાગ્યાનો સમય હશે. જ્યારે પ્રયાગરાજમાં આયોજિત કુંભ મેળામાં મૌની અમાવસ્યા માટે લાખો લોકો ઉમટ્યા હતા. અચાનક કેટલીક અફવાઓ ઉભી થઈ, જેના કારણે સ્નાન પર્વમાં નાસભાગ મચી ગઈ. 45 મિનિટ સુધી ચાલેલા મોતના તાંડવમાં 800 જેટલા ભક્તોના મોત થયા હતા. એવું માનવામાં આવે છે કે દેશના પ્રથમ વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુ પણ તે કુંભમાં આવ્યા હતા.
આ વખતે પણ મૌની અમાવસ્યાના દિવસે પ્રયાગરાજમાં મહાકુંભમાં ભાગદોડ મચી ગઈ હતી, જેમાં કેટલાક લોકો ગંભીર રીતે ઘાયલ થયા હોવાના અહેવાલ છે. મહાકુંભમાં સ્થિતિ કાબુમાં છે. આપણે જાણીએ છીએ કે દેશની આઝાદી પછી યોજાયેલા પ્રથમ કુંભ દરમિયાન સૌથી ભયાનક નાસભાગ મચી હતી જેમાં 800 શ્રદ્ધાળુઓ માર્યા ગયા હતા. આ અકસ્માતોના કારણો શું છે તે જાણીશું.
આ મહાકુંભમાં કેમ પડી હતી નાસભાગ, જાણો કારણ
આ વખતે મહાકુંભમાં નાસભાગની આ ઘટના રાત્રે લગભગ 1 વાગ્યે બની હતી, જ્યારે મૌની અમાવસ્યા પર સ્નાન કરવા માટે સંગમ પર અચાનક ભીડ વધવા લાગી હતી. લોકો મુખ્ય સંગમ પર જ સ્નાન કરવાનો આગ્રહ કરવા લાગ્યા. ત્યારબાદ વધતી જતી ભીડના દબાણને કારણે સંગમના માર્ગ પરના બેરિકેડીંગ તોડી નાખ્યા હતા. જેના કારણે મેળામાં અચાનક નાસભાગ મચી ગઈ હતી. મીડિયા રિપોર્ટ્સ અનુસાર, લોકો જ્યારે નહાવા જઈ રહ્યા હતા ત્યારે બેરિકેડિંગ પાસે સૂઈ રહ્યા હતા. જેના કારણે કેટલાક લોકો પડેલા લોકોના પગમાં ફસાઈને નીચે પડી ગયા હતા. તે પડતાંની સાથે જ પાછળથી આવતા લોકોનું ટોળું એક બીજાની ઉપર પડતું રહ્યું.
જ્યારે ગંગામાં પાણીમાં અચાનક વધારો થયો હોવાની અફવા ફેલાઈ હતી
કહેવાય છે કે 1954માં પણ કુભ દરમિયાન આવો જ અકસ્માત થયો હતો. 2જી અને 3જી ફેબ્રુઆરીની વચ્ચેની રાત્રે ગંગામાં પાણીનું સ્તર અચાનક વધી ગયું હતું. સંગમ કિનારે આવેલા સંતો-મુનિઓના આશ્રમ સુધી પાણી પહોંચવા લાગ્યું. આ ઘટનાથી લોકો ભયભીત થઈ ગયા હતા. જેના કારણે નાસભાગ મચી ગઈ હતી. નેહરુએ કુંભનું આંતરરાષ્ટ્રીયકરણ પણ કર્યું. આ પ્રસંગે ભારત અને વિદેશમાં નેહરુના ઘણા લેખો પણ પ્રકાશિત થયા હતા. તે વર્ષે લગભગ 50 લાખ શ્રદ્ધાળુઓએ મેળામાં ભાગ લીધો હતો. ભારતની આઝાદી પછી આ પહેલો કુંભ મેળો પણ હતો. જેના કારણે તે સમયે પણ મોટી સંખ્યામાં લોકો અલ્હાબાદ પહોંચી ગયા હતા.
જવાહરલાલ નેહરુએ પણ કુંભમાં ભાગ લીધો હતો, પણ ક્યારે?
તત્કાલિન વડાપ્રધાન પંડિત જવાહરલાલ નેહરુએ પણ 1954ના કુંભમાં ભાગ લીધો હતો. નેહરુજી અમાવસ્યાના એક દિવસ પહેલા આવ્યા હતા અને સંગમમાં સ્નાન પણ કર્યું હતું, પરંતુ તે જ દિવસે તેઓ તૈયારીઓથી સંતુષ્ટ થઈને પાછા ફર્યા હતા. અકસ્માત બાદ નેહરુએ જસ્ટિસ કમલકાંત વર્માની અધ્યક્ષતામાં તપાસ સમિતિની રચના કરી હતી. દુર્ઘટના બાદ નેહરુએ નેતાઓ અને VIP લોકોને કુંભ સ્નાનના તહેવારો પર ન જવાની અપીલ કરી હતી. તે ઘટના બાદ લાંબા સમય સુધી કુંભમાં નાસભાગ મચી ન હતી.
શાહી સ્નાન દરમિયાન પીએમના હેલિકોપ્ટરના આગમનની અફવા
પ્રયાગરાજમાં ગંગાના કિનારે સ્થિત દારાગંજના રહેવાસી 83 વર્ષીય પંડિત રામનરેશ ઉપાધ્યાય કહે છે કે 1954માં મૌની અમાવસ્યાના સ્નાન પર્વ પર બનેલી દુર્ઘટના તેમણે મારી પોતાની આંખોથી જોઈ હતી. વાસ્તવમાં થયું એવું કે તે દિવસે અખાડાઓના શાહી સ્નાન દરમિયાન એવી અફવા ફેલાઈ કે વડાપ્રધાન નેહરુનું હેલિકોપ્ટર મેળાના વિસ્તારમાં આવી રહ્યું છે. આ અફવા પર વિશ્વાસ કરીને કેટલાક લોકો તેને જોવા માટે દોડવા લાગ્યા. આ અંધાધૂંધીના કારણે કેટલાક નાગા સાધુઓ ગુસ્સે થઈ ગયા અને ચીમટાથી હુમલો કર્યો. આવી સ્થિતિમાં વધુ અરાજકતા સર્જાઈ હતી.
મોતનો આ તાંડવ 45 મિનિટ સુધી ચાલુ રહ્યો
મૃત્યુની આ નાસભાગ લગભગ 45 મિનિટ સુધી ચાલુ રહી. થોડી જ વારમાં ભીડે પોતાની જાત પર કાબૂ મેળવી લીધો. અલગ-અલગ સ્ત્રોતો અનુસાર દુર્ઘટનાના આંકડા અલગ-અલગ હતા. ધ ગાર્ડિયનના અહેવાલ મુજબ 800 થી વધુ લોકો માર્યા ગયા અને 100 થી વધુ ઘાયલ થયા. તે જ સમયે, ધ ટાઈમે અહેવાલ આપ્યો હતો કે ઓછામાં ઓછા 350 લોકો કચડાઈ ગયા હતા અને ડૂબી ગયા હતા, 200 ગુમ થયા હતા અને 2,000 થી વધુ ઘાયલ થયા હતા. ‘લો એન્ડ ઓર્ડર ઇન ઇન્ડિયા’ પુસ્તક અનુસાર 500થી વધુ લોકો માર્યા ગયા હતા.
1954ના કુંભ મેળાના પ્રસંગનો ઉપયોગ રાજકારણીઓએ ભારતની આઝાદી પછી જનતા સાથે જોડાવા માટે કર્યો હતો. આઝાદી પછી આ પહેલો કુંભ મેળો હતો. આ કાર્યક્રમ દરમિયાન અનેક અગ્રણી રાજકારણીઓએ શહેરની મુલાકાત લીધી હતી. ભીડ નિયંત્રણના પગલાંની નિષ્ફળતા અને મોટી સંખ્યામાં રાજકારણીઓની હાજરી એ નાસભાગનું મુખ્ય કારણ હતું.
ગંગાએ પોતાનો માર્ગ બદલી નાખ્યો હતો કે બીજું કોઈ કારણ હતું?
વધુમાં, તે ભાગદોડની ઘટનામાં ફાળો આપનાર એક મુખ્ય પરિબળ એ હતું કે ગંગા નદીએ તેનો માર્ગ બદલી નાખ્યો હતો. તે પાળા અને શહેરની નજીક આવી, કામચલાઉ કુંભ ટાઉનશીપ માટે ઉપલબ્ધ જગ્યા ઘટાડીને અને લોકોની અવરજવરને મર્યાદિત કરી. તદુપરાંત, જે દુર્ઘટના તરફ દોરી જાય છે તે ભીડ હતી. આ ટોળાએ દરેક અવરોધો તોડી નાખ્યા અને ઘણા અખાડાઓના સાધુઓ અને નાગાઓ સાથે ટકરાયા. આ પછી નાસભાગ મચી ગઈ હતી. જ્યાં તક મળે ત્યાં દોડવા લાગ્યો. લોકો કચડાઈ જવા લાગ્યા અને બધે મૃતદેહો વિખરાઈ ગયા.
મહાકુંભ 2025
આ નવલકથાઓમાં 1954ની કુંભ નાસભાગનો ઉલ્લેખ છે
જાણીતા લેખક વિક્રમ શેઠની 1993ની નવલકથા ‘એ સુટેબલ બોય’માં 1954ના કુંભ મેળામાં થયેલી નાસભાગનો ઉલ્લેખ છે. નવલકથામાં આ પ્રસંગને કુંભ મેળાને બદલે ‘પુલ મેળો’ કહેવામાં આવ્યો છે. તેને 2020 ટેલિવિઝન સિરિયલમાં પુલ મેળા તરીકે પણ દર્શાવવામાં આવ્યું છે. કલકુટ (સમરેશ બસુ) અને અમૃતા કુંભેર સંધાને દ્વારા લખાયેલી આ નવલકથા, યાત્રાળુઓની પ્રતિક્રિયા સાથે નાસભાગની દુર્ઘટના પર પ્રકાશ પાડે છે. બાદમાં આના પર એક ફિલ્મ પણ બની હતી.
ભારતના ઈતિહાસમાં સૌથી ખરાબ નાસભાગ પછી રચાયેલ ન્યાયિક તપાસ પંચનું નેતૃત્વ ન્યાયમૂર્તિ કમલા કાંત વર્માએ કર્યું હતું અને તેની ભલામણો આગામી દાયકાઓમાં ભવિષ્યની ઘટનાઓના વધુ સારા સંચાલન માટેનો આધાર બની હતી. આ દુર્ઘટનાને વાજબી આયોજકો અને જિલ્લા વહીવટકર્તાઓ માટે ગંભીર ચેતવણી તરીકે ગણવામાં આવે છે. અગાઉ, 1840 અને 1906ના કુભાસ દરમિયાન પણ નાસભાગ મચી હતી, જેમાં જાન-માલનું ઘણું નુકસાન થયું હતું.
કુંભમાં પ્રથમ નાસભાગ 1954માં થઈ હતી. 3 ફેબ્રુઆરી 1954ના રોજ મૌની અમાવસ્યાના દિવસે પ્રયાગરાજના કુંભ મેળામાં નાસભાગ મચી ગઈ હતી. આ અકસ્માતમાં 800 લોકોના મોત થયા હતા. એ જ રીતે, 1992 માં, ઉજ્જૈનમાં સિંહસ્થ કુંભ મેળા દરમિયાન નાસભાગ દરમિયાન 50 થી વધુ શ્રદ્ધાળુઓ માર્યા ગયા હતા. મહારાષ્ટ્રના નાસિકમાં 2003ના કુંભ મેળા દરમિયાન 27 ઓગસ્ટે નાસભાગ મચી ગઈ હતી. આ નાસભાગમાં 39 લોકોના મોત થયા હતા. ઉત્તરાખંડના હરિદ્વારમાં 2010માં કુંભ મેળા દરમિયાન 14 એપ્રિલે નાસભાગ મચી ગઈ હતી. જેમાં 7 લોકોના મોત થયા હતા. તેવી જ રીતે 2013માં પણ પ્રયાગરાજમાં કુંભ મેળાનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. આ ઘટના 10 ફેબ્રુઆરીએ મૌની અમાવસ્યાના રોજ અમૃત સ્નાન દરમિયાન બની હતી. પ્રયાગરાજ રેલવે સ્ટેશન પર નાસભાગમાં 36 લોકોના મોત થયા હતા
