IKS Research Integrity: ભારતના બૌદ્ધિક ઇતિહાસમાં જ્ઞાનની શોધ અને અભ્યાસની એક લાંબી અને વિવિધતાસભર પરંપરા રહી છે. આ વારસાનો અમુક હિસ્સો સારી રીતે નોંધાયેલો છે. જ્યારે અમુક જ્ઞાન માત્ર હસ્તપ્રતો, મૌખિક પરંપરાઓ અથવા વ્યવહારિક પદ્ધતિઓના રૂપમાં આજે પણ અસ્તિત્વમાં છે. આ વિવિધતા જ દર્શાવે છે કે ભારતીય જ્ઞાન પ્રણાલી એટલે કે IKSનો ગંભીર શૈક્ષણિક અભ્યાસ શા માટે જરૂરી છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં અનેક IIT એ નવી શિક્ષણ નીતિ (NEP) 2020 હેઠળ IKS પર કેન્દ્રો, કોર્સ અને સંશોધન પ્રોજેક્ટ્સ શરૂ કર્યા છે.
આ અભ્યાસોમાં ગણિત, ભાષા વિજ્ઞાન, તર્કશાસ્ત્ર, ધાતુશાસ્ત્ર, વાસ્તુશાસ્ત્ર, જળ વ્યવસ્થાપન અને હસ્તપ્રતો જેવા ઘણા વિષયો સામેલ છે. કેટલાક સંશોધકો ચેતના, ધાર્મિક વિધિઓ અથવા પરંપરાગત માન્યતાઓ સાથે જોડાયેલા વિવાદિત દાવાઓની પણ તપાસ કરી રહ્યા છે. ઘણા લોકો તેને ભારતની બૌદ્ધિક વિરાસતને ફરીથી શોધવાની, નોંધવાની અને સમજવાની લાંબા સમયથી જરૂરી કોશિશ માને છે. પરંતુ ટીકાકારોનું કહેવું છે કે કેટલાક એવા દાવાઓ, જેની વૈજ્ઞાનિક તપાસ યોગ્ય રીતે થઈ નથી, તેને વિજ્ઞાન તરીકે રજૂ કરવામાં આવી શકે છે, જેનાથી તેમને ખોટી રીતે વિશ્વસનીયતા મળી શકે છે.
હાલના વર્ષોમાં આ પ્રયાસોને લઈને રુચિ પણ વધી છે અને ટીકા પણ થઈ છે. તેનાથી આ સવાલ સામે આવે છે કે IIT કેવી રીતે નવા અને અલગ પ્રકારના સવાલો માટે ખુલ્લા રહી શકે છે, તે વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિઓ સાથે સમજૂતી કર્યા વિના, જેના પર શૈક્ષણિક સંશોધનની વિશ્વસનીયતા ટકેલી હોય છે. તેનાથી અનેક સવાલો ઊભા થાય છે.
શું IKS નું મૂલ્યાંકન મુખ્યત્વે તેના સાંસ્કૃતિક અને ઐતિહાસિક મહત્વના આધારે થવું જોઈએ, તેના વૈજ્ઞાનિક પ્રમાણોના આધારે, અથવા તો બંનેના સ્પષ્ટ નક્કી કરેલા સંતુલનના આધારે? કોઈ IKS સાથે જોડાયેલા દાવાને વૈજ્ઞાનિક રીતે વિશ્વસનીય માનતા પહેલા સંશોધનના પુરાવા, નૈતિક સમીક્ષા, નિષ્ણાતોની તપાસ અને ફરીથી તપાસમાં સાચા સાબિત થવા જેવા કયા ન્યૂનતમ ધોરણો પૂરા થવા જોઈએ? IIT કેવી રીતે એ સુનિશ્ચિત કરે કે IKSનો દરેક એવો દાવો, જેને પરખી શકાય છે, તેને આધુનિક સંશોધનના તે જ ધોરણો પર તપાસવામાં આવે? તેથી IKS પર સારા સંશોધન માટે સ્પષ્ટ વિચાર જરૂરી છે, ન કે આંધળું સન્માન કે મજાક. આ જ કારણે IIT IKSનો અભ્યાસ કરવાની ક્ષમતા વિકસિત કરી રહ્યા છે, જેથી ઐતિહાસિક મહત્વ, દાર્શનિક મૂલ્ય, વ્યવહારિક ઉપયોગિતા અને વૈજ્ઞાનિક સત્યતા વચ્ચે સ્પષ્ટ અંતર કરી શકાય.
IIT એવા સવાલો પર પણ સંશોધન કરે છે જેનો જવાબ હજુ સુધી મળ્યો નથી, જેના પર વિવાદ છે અથવા જે કદાચ સાચા પણ ન હોય. તેમનું કામ દરેક જૂના દાવાને સાચા સાબિત કરવાનું નથી. પરંતુ તેમનો ઉદ્દેશ્ય એન્જિનિયરિંગ, કમ્પ્યુટિંગ, ભાષા વિજ્ઞાન, માનવ વિચાર, ડિઝાઇન, પર્યાવરણ અભ્યાસ અને માનવતા જેવા વિષયોને મૂળ ગ્રંથો અને જીવંત પરંપરાઓ સાથે જોડીને અભ્યાસ કરવાનો છે. પરંતુ નવા વિચારો માટે ખુલ્લાપણું અપનાવવાનો અર્થ એ નથી કે વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિઓ છોડી દેવામાં આવે.
આધુનિક સંશોધનમાં વિવાદિત કે અલગ પ્રકારના સવાલોથી બચવામાં આવતું નથી. પરંતુ આવા કિસ્સાઓમાં વધારે કડક વૈજ્ઞાનિક નિયમો અપનાવવામાં આવે છે. સંશોધક હોવાના નાતે અમે એ સુનિશ્ચિત કરીએ છીએ કે કોઈપણ નિષ્કર્ષની મર્યાદા ઉપલબ્ધ પુરાવાઓના અનુસાર જ હોય, પછી ભલે વિષય ગમે તે હોય. આ પણ કોઈ નવી વાત નથી કે સામાન્ય વૈજ્ઞાનિક સંશોધન પણ ઘણીવાર પહેલાથી બનેલી ધારણા, નબળી તપાસ, માત્ર સકારાત્મક પરિણામોને પ્રકાશિત કરવાની પ્રવૃત્તિ અથવા જરૂર કરતા વધારે મોટા દાવાઓ જેવી સમસ્યાઓથી પ્રભાવિત હોય છે. તેમ છતાં વિજ્ઞાન એટલા માટે મજબૂત બનેલું છે કારણ કે તેની કાર્યપ્રણાલી હંમેશા ટીકા માટે ખુલ્લી રહે છે. IKS ને ન તો આ ધોરણોથી છૂટ મળવી જોઈએ અને ન તો પહેલાથી ખોટા માની લેવા જોઈએ. સાચી રીત એ જ છે કે બધા માટે એક સમાન વૈજ્ઞાનિક ધોરણો લાગુ થાય.
અહીં એક દાર્શનિક અંતરને સમજવું પણ જરૂરી છે. કુદરતી દુનિયા સાથે જોડાયેલા અલગ-અલગ સવાલોના જવાબ આપવા માટે અલગ-અલગ પદ્ધતિઓની જરૂર હોય છે. સામાન્ય રીતે હસ્તપ્રતો માટે પાઠ વિશ્લેષણ, જૂની વસ્તુઓ માટે પુરાતત્વ, સમય નક્કી કરવા માટે ઐતિહાસિક વિશ્લેષણ, સમુદાયોની પરંપરાઓ માટે નૃવિજ્ઞાન, વિચારો માટે દાર્શનિક વિશ્લેષણ અને કારણોની તપાસ માટે પ્રયોગ આધારિત પદ્ધતિઓ અપનાવવામાં આવે છે. પરંતુ તેમાંથી એક કે ઘણી સાચી પદ્ધતિઓ અપનાવવાનો અર્થ એ નથી કે દરેક નિષ્કર્ષ સમાન રીતે વિશ્વસનીય હશે. જરૂરી એ છે કે સવાલના અનુસાર સાચી પદ્ધતિ પસંદ કરવામાં આવે અને સ્પષ્ટ જણાવવામાં આવે કે ઉપલબ્ધ પુરાવાઓના આધારે તે નિષ્કર્ષ સુધી કેવી રીતે પહોંચવામાં આવ્યું.
તેથી IIT એ IKS માટે સંશોધનની વિશ્વસનીયતા સુનિશ્ચિત કરતું એક સ્પષ્ટ માળખું તૈયાર કરવું જોઈએ. સંશોધકોએ એ સ્પષ્ટ જણાવવું જોઈએ કે તેમના દાવાનો આધાર શું છે, તેમણે કઈ પદ્ધતિ અપનાવી, તેની મર્યાદાઓ શું છે અને તે દાવાની સ્થિતિ શું છે. શું તે નોંધાયેલો ઇતિહાસ છે, સંભવિત પુનર્નિર્માણ છે, કોઈ સમુદાયની માન્યતા છે, તપાસી શકાય તેવું અનુમાન છે, વારંવાર સાચું સાબિત થયેલું નિષ્કર્ષ છે કે હજુ પણ વણઉકેલ્યો પ્રસ્તાવ છે? આ પ્રકારની સંશોધન પદ્ધતિ જરૂરી છે જેથી ભ્રમ અને સંદેહ ઓછા થઈ શકે. તેનાથી શૈક્ષણિક સ્વતંત્રતા અને જનતાનો ભરોસો, બંને સુરક્ષિત રહેશે.
ટીકા જરૂરી છે
ચાલો કેટલાક ઉદાહરણોને સમજીએ. પ્રયોગ આધારિત સંશોધન માટે IIT અને બીજા સંસ્થાઓ માત્ર વિષય નિષ્ણાત વૈજ્ઞાનિકોને જ નહીં, પરંતુ ઇતિહાસકારો, ભાષા નિષ્ણાતો, આંકડાકીય નિષ્ણાતો અને નૈતિકતાના જાણકારોને પણ સામેલ કરી શકે છે. જ્યાં જરૂર હોય, ત્યાં તે સમુદાયોના પ્રતિનિધિઓને પણ સામેલ કરી શકાય છે જેમની પાસે આ પરંપરાગત જ્ઞાન છે. અસાધારણ દાવાઓ અને મોટા નિષ્કર્ષો માટે અલગ અને કડક નિયમો હોવા જોઈએ. ગોપનીયતા અને નૈતિક મર્યાદાઓનું પાલન કરતા સંશોધનનો ડેટા અને કોડ જાહેર કરવામાં આવવો જોઈએ. તેનાથી બીજી સંસ્થાઓ પણ તે જ સંશોધનને દોહરાવીને તેના પરિણામોની તપાસ કરી શકશે. IIT એવા પરિણામો પણ પ્રકાશિત કરવા જોઈએ જે IKSના દાવાનું સમર્થન કરતા હોય અને એવા પરિણામો પણ જે તપાસમાં સાચા સાબિત ન થયા હોય. તેનાથી એ સ્પષ્ટ રહેશે કે IKS સંશોધનનો ઉદ્દેશ્ય માત્ર કોઈ વાતને સાચી સાબિત કરવાનો નથી, પરંતુ તેની નિષ્પક્ષ તપાસ કરવાનો છે.
ઐતિહાસિક અને સમુદાયોના પરંપરાગત જ્ઞાન માટે અલગ-અલગ પદ્ધતિઓ અપનાવવી પડી શકે છે, પરંતુ તે પણ એટલી જ કડક હોવી જોઈએ. જે સમુદાયોના જ્ઞાનને નોંધવામાં આવે, તેમને યોગ્ય ઓળખ મળવી જોઈએ. તેમની સંમતિ, તેમને શ્રેય આપવા અને તેમને થનારા લાભ જેવા મુદ્દાઓનું પણ ધ્યાન રાખવું જોઈએ. IIT માં થતા IKS સંશોધનનો ઉદ્દેશ્ય ઉપલબ્ધ માહિતીને વધારવી, લાંબા સમયથી અવગણવામાં આવેલા જ્ઞાનને સામે લાવવું અને પરંપરાગત જ્ઞાનની તપાસ કરવાનું હોવું જોઈએ, પુરાવાના ધોરણને ઓછું કર્યા વિના.
આ પદ્ધતિ નવી શિક્ષણ નીતિ (NEP) 2020ના શૈક્ષણિક ઉદ્દેશ્યને અનુરૂપ છે. આ નીતિ ભારતના મૂળિયા સાથે જોડાયેલી એવી શિક્ષણ વ્યવસ્થા બનાવવાની વાત કરે છે, જેમાં ટીકાત્મક વિચાર, વૈજ્ઞાનિક તપાસ, અનેક વિષયોને સાથે લઈને અભ્યાસ અને ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા સંશોધન પર ભાર હોય.
જ્યારે IIT IKSનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરે છે, તો તેની એક બીજી મહત્વની અસર થાય છે. આપણા વિદ્યાર્થીઓ જાણી શકશે કે ભારતે ભાષા, તર્કશાસ્ત્ર, ગણિત, ચિકિત્સા, ધાતુશાસ્ત્ર, કલા અને દર્શન જેવા ક્ષેત્રોમાં મહત્વપૂર્ણ કામ કર્યું છે. સાથે જ તેઓ એ પણ શીખશે કે કોઈ દાવાની તપાસ કેવી રીતે થાય છે, તેને કેવી રીતે બદલવામાં આવે છે અને ઘણીવાર કેવી રીતે નકારી પણ દેવામાં આવે છે. તેઓ સમજશે કે બૌદ્ધિક આત્મવિશ્વાસ મેળવવા માટે પોતાના વિચારોની ખુલ્લી તપાસ અને ટીકાને સ્વીકારવી કેટલી જરૂરી છે. તેથી IKS ને સંસ્થાકીય રૂપ આપવાનું મૂલ્યાંકન તેના સંશોધન પરિણામો, નિષ્ણાતોની સમીક્ષા અને અલોકપ્રિય વિચારોની પણ સ્વતંત્ર તપાસ કરવાની આઝાદીના આધારે થવું જોઈએ.
જો તેને સાચી રીતે કરવામાં આવે, તો IKSનો અભ્યાસ IITની પ્રતિષ્ઠાને ઓછી નહીં પરંતુ વધુ મજબૂત કરી શકે છે. તેનાથી સામગ્રી વિજ્ઞાન, ટકાઉ ડિઝાઇન, જળ વ્યવસ્થાપન, ભાષા વિજ્ઞાન, કમ્પ્યુટિંગ, માનવ વિચાર, વાસ્તુશાસ્ત્ર અને સંરક્ષણ જેવા આધુનિક જરૂરિયાતોવાળા ક્ષેત્રોમાં અલગ અને મહત્વપૂર્ણ સંશોધન થઈ શકે છે. તેનાથી એન્જિનિયરો, ઇતિહાસકારો, દાર્શનિકો અને પરંપરાગત જ્ઞાન રાખનારા લોકો સાથે મળીને કામ કરી શકશે. એ પણ બતાવી શકાય છે કે દુનિયા સાથે શૈક્ષણિક સ્તરે જોડાવા માટે પોતાની સાંસ્કૃતિક ઓળખ ભૂલવી જરૂરી નથી.
સાથે જ, ટીકાની પણ ઘણી મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા છે. તે નબળી સંશોધન પ્રક્રિયા, વધારીને કરવામાં આવેલા દાવાઓ, અસ્પષ્ટ શબ્દો અને કોઈ વિચારનું સમર્થન કરવા તથા નિષ્પક્ષ તપાસ કરવા વચ્ચેના ટકરાવને સામે લાવી શકે છે. પરંતુ ટીકા સૌથી વધારે ત્યારે ઉપયોગી થાય છે, જ્યારે તે સંશોધનના ધોરણોને બહેતર બનાવે છે. એ કહેવું કે આખું IKS ક્ષેત્ર જ ખોટું છે, વૈજ્ઞાનિક વિચારના તે મૂળ સિદ્ધાંતની વિરુદ્ધ છે જેમાં કહેવામાં આવે છે કે મર્યાદિત ઉદાહરણોના આધારે આખા ક્ષેત્ર વિશે નિષ્કર્ષ ન કાઢવો જોઈએ.
IIT પાસે ભારતની બૌદ્ધિક વિરાસતનો અભ્યાસ કરવાનો અધિકાર પણ છે અને જવાબદારી પણ. પરંતુ આ અભ્યાસ ખુલ્લો, વિવિધ અને કોઈપણ ભાવનાત્મક પક્ષપાત વિના હોવો જોઈએ. ઉદ્દેશ્ય એ નથી કે પરંપરાને પુરાવાઓથી ઉપર રાખવામાં આવે કે પુરાવાઓને સંસ્કૃતિથી ઉપર. પરંતુ ઉદ્દેશ્ય એ છે કે સાંસ્કૃતિક વિરાસતને ગંભીર અને વ્યવસ્થિત જ્ઞાનના વિષય તરીકે સમજવામાં આવે. IIT આ લક્ષ્યને હાંસલ કરવામાં મદદ કરી શકે છે કારણ કે તેમની પાસે વૈજ્ઞાનિક ક્ષમતા, અનેક વિષયોને જોડવાની તાકાત અને જનતાનો ભરોસો છે. ટીકાને મજબૂત IKS બનાવવાના એક સાધન બનવા દો, જેથી આ આધુનિક ભારતીય ઉચ્ચ શિક્ષણનો એક વિશ્વસનીય હિસ્સો બની શકે.
મમિડાલા જગદીશ કુમાર, ભારત સરકારના શિક્ષણ મંત્રાલયની NEP 2020 સમીક્ષા સમિતિના ચેરમેન અને IIM કલકત્તાના BoGના ચેરમેન છે; સાથે જ તેઓ પહેલા JNUના વાઇસ-ચાન્સેલર અને UGCના ચેરમેન પણ રહી ચૂક્યા છે. વિચારો અંગત છે.
