Indian Passport Ranking: વર્ષ 2026 માં ગ્લોબલ પાસપોર્ટ ઈન્ડેક્સ (GPI) ના છઠ્ઠા સંસ્કરણમાં ભારતનો પાસપોર્ટ 197 દેશોમાં 125મા સ્થાને રહ્યો. આ પાછલા વર્ષની તુલનામાં એક પાયદાન નીચે છે. 2021 થી 2023 સુધી સતત ત્રણ વર્ષોમાં ભારત 127મા સ્થાને હતું અને પાછલા વર્ષે રેન્કિંગમાં મામૂલી સુધારા સાથે તે 124મા સ્થાને આવી ગયું હતું.
ખાસ વાત એ છે કે ભારતીય પાસપોર્ટની રેન્કિંગ નામિબિયા (124મું સ્થાન) થી પણ નીચે છે. ભારત ફિલિપાઈન્સ, મોરોક્કો અને ઉઝબેકિસ્તાનથી પણ નીચે છે. જ્યારે અઝરબૈજાન ભારતથી એક પાયદાન નીચે 126મા સ્થાને છે, જ્યારે પાકિસ્તાન ઈન્ડેક્સમાં સૌથી નીચે 188મા સ્થાને છે.
આ રેન્કિંગ ગ્લોબલ સિટિઝન સોલ્યુશન્સ (Global Citizen Solutions-GCS) દ્વારા જારી કરવામાં આવે છે. આ એક ખાનગી ગ્લોબલ મોબિલિટી કન્સલ્ટન્સી અને રિસર્ચ ઓર્ગનાઈઝેશન છે, જે કોઈ દેશના પાસપોર્ટની કુલ મજબૂતીનું આકલન વૈશ્વિક યાત્રા સુવિધા, રોકાણ ક્ષમતા અને જીવનની ગુણવત્તા જેવા માનકોના આધાર પર કરે છે.
GCS પોતાની રેન્કિંગ તૈયાર કરવા માટે 15 પ્રમુખ સંકેતકોનો ઉપયોગ કરે છે, જેમને ત્રણ મુખ્ય સ્તંભોમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યા છે:
ઉન્નત ગતિશીલતા સૂચકાંક (Enhanced Mobility Index) – 50%: આમાં વીઝા-મુક્ત અથવા વીઝા-સુવિધા વાળા દેશો સુધી પહોંચ અને પાસપોર્ટ ધારકના દેશની જીવન-ગુણવત્તાના આધાર પર વૈશ્વિક આકર્ષણનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે.
રોકાણ સૂચકાંક (Investment Index) – 25%: આમાં દેશની વર્લ્ડ ઈકોનોમિક ફોરમ (World Economic Forum) ના વૈશ્વિક સ્પર્ધાત્મકતા સૂચકાંક, સકલ રાષ્ટ્રીય આય (GNI) અને વ્યક્તિગત આવકવેરા દર જેવા માનકોને સામેલ કરવામાં આવે છે.
જીવન-ગુણવત્તા સૂચકાંક (Quality of Life) – 25%: આમાં સતત વિકાસ, જીવન-નિર્વાહની લાગત અને ખુશહાલી સૂચકાંકને આધાર બનાવવામાં આવે છે.
ભારતીય પાસપોર્ટ ધારકોને લગભગ 88 દેશોમાં પ્રવેશ માટે વીઝાની આવશ્યકતા હોય છે. આમાં અમેરિકા, યુનાઈટેડ કિંગડમ, જર્મની, ફ્રાન્સ, ચીન અને સંયુક્ત આરબ અમીરાત જેવા પ્રમુખ દેશો સામેલ છે.
હાલના દિવસોમાં ભારતીય પાસપોર્ટ ચર્ચામાં રહ્યો છે, કારણ કે વિદેશ મંત્રાલયના અધિકારીઓએ કહ્યું હતું કે પાસપોર્ટ એક યાત્રા દસ્તાવેજ છે, ન કે નાગરિકતાનો દસ્તાવેજ.
જોકે, કેન્દ્ર સરકારની પાસપોર્ટ મેન્યુઅલમાં પાસપોર્ટને એક ઓળખ અને યાત્રા દસ્તાવેજ જણાવવામાં આવ્યો છે, જે ‘ધારકની રાષ્ટ્રીયતાનો પુરાવો પ્રદાન કરે છે.’ સાથે જ આમાં એ પણ ઉલ્લેખ છે કે પાસપોર્ટ અધિનિયમની ધારા 20 હેઠળ કેટલીક વિશેષ પરિસ્થિતિઓમાં સરકાર બિન-નાગરિકોને પણ પાસપોર્ટ કે યાત્રા દસ્તાવેજ જારી કરી શકે છે.
આ વિવાદ પર ટિપ્પણી કરતા પૂર્વ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર એસવાય કુરેશી અને સુપ્રીમ કોર્ટના પૂર્વ જજ મદન બી. લોકુરે લખ્યું, ‘પાસપોર્ટ સરકારનો સૌથી મજબૂત અને અધિકૃત પુરાવો હોય છે કે તેના ધારકને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તર પર ભારતીય નાગરિક તરીકે માન્યતા આપવામાં આવી છે.’
