દુનિયામાં 73.9 કરોડ લોકો આજે પણ વાંચી-લખી શકતા નથી, ભારતમાં સાક્ષરતા દર 80.9 ટકા સુધી પહોંચ્યો
International Literacy Day 2026: શિક્ષણને વ્યક્તિ અને સમાજ બંનેના વિકાસનો પાયો કહેવામાં આવે છે. તે જીવનને યોગ્ય દિશામાં જીવવાની અને વિચારવાની રીત તૈયાર કરે છે. જેટલો વધુ શિક્ષિત સમાજ, તેટલી વધુ રોજગારી અને વિકાસ. દર વર્ષે 8 સપ્ટેમ્બરે વિશ્વ સાક્ષરતા દિવસ મનાવવામાં આવે છે. સાક્ષરતા દિવસના અવસરે જાણીએ કે ઇન્ડિયા કેટલું ભણેલું છે.
વિશ્વ સાક્ષરતા દિવસનો ઇતિહાસ
વિશ્વ સાક્ષરતા દિવસ દર વર્ષે 8 સપ્ટેમ્બરે સમગ્ર વિશ્વમાં મનાવવામાં આવે છે. તેનો ઉદ્દેશ સમાજમાં સાક્ષરતાના મહત્વ અને શિક્ષણના અધિકારો પ્રત્યે જાગૃતિ લાવવાનો છે.
UNESCOએ વર્ષ 1966માં દર વર્ષે 8 સપ્ટેમ્બરે ‘ઇન્ટરનેશનલ લિટરેસી ડે’ (આંતરરાષ્ટ્રીય સાક્ષરતા દિવસ) મનાવવાની જાહેરાત કરી હતી. તે પ્રથમ વખત 1967માં મનાવવામાં આવ્યો હતો. 2026માં ઇન્ટરનેશનલ લિટરેસી ડેની થીમ ‘લિટરેસી ફોર પીપલ, ધ પ્લેનેટ એન્ડ પ્રોસ્પેરિટી’ (લોકો, ધરતી અને સમૃદ્ધિ માટે સાક્ષરતા) છે.
દુનિયામાં 73.9 કરોડ લોકો વાંચી-લખી પણ શકતા નથી
વિશ્વભરમાં આશરે 60 વર્ષથી સાક્ષરતા દિવસ મનાવવામાં આવી રહ્યો છે. પરંતુ તમને જાણીને કદાચ આશ્ચર્ય થઈ શકે છે કે આજે પણ દુનિયાભરમાં 73 કરોડથી વધુ એવા યુવાનો છે, જેઓ મૂળભૂત રીતે વાંચી-લખી પણ જાણતા નથી.
UNESCO ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર સ્ટેટિસ્ટિક્સ (UIS)ના આંકડા જણાવે છે કે દુનિયાભરમાં પુખ્ત વયના લોકોનો સાક્ષરતા દર આશરે 88 ટકા છે, જ્યારે 15થી 24 વર્ષના યુવાનોમાં સાક્ષરતા દર 93 ટકા છે. તેમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં વધારો થયો છે. 1950માં દુનિયાના આશરે 56 ટકા યુવાનો ભણેલા હતા, જેની સંખ્યા 1980 સુધીમાં વધીને આશરે 70% થઈ ગઈ.
આ છતાં અભણ યુવાનોની અંદાજિત સંખ્યા 73.9 કરોડ હોવાનું જણાવવામાં આવે છે. તેમાં બે તૃતીયાંશ મહિલાઓ છે. આ આંકડો દર્શાવે છે કે શાળાકીય શિક્ષણ સુધી સૌની પહોંચ વધારવાથી સાક્ષરતામાં રહેલી અસમાનતા આપમેળે સમાપ્ત થતી નથી.
UISના શિક્ષણ ડેટાથી જાણવા મળે છે કે જે ઉંમરે બાળકોએ પ્રાથમિક શિક્ષણ પૂર્ણ કરી લેવું જોઈએ, તે ઉંમરે માત્ર અડધા બાળકો જ વાંચનમાં ન્યૂનતમ દક્ષતા મેળવી શકે છે. વૈશ્વિક સ્તરે, 62 ટકા યુવાનો અપર સેકન્ડરી શિક્ષણ પૂર્ણ કરે છે, જ્યારે સબ-સહારા આફ્રિકામાં આ આંકડો માત્ર 29 ટકા છે.
ભારતમાં 2 કરોડ બાળકો શાળાએ જતા નથી
જો ભારતમાં સ્કૂલ લેવલ પર સાક્ષરતાની વાત કરવામાં આવે તો 14થી 18 વર્ષની ઉંમરના એવા 2 કરોડ બાળકો છે, જેઓ શાળાએ જતા નથી. નીતિ આયોગના તાજેતરના પિરિયોડિક લેબર ફોર્સ સર્વે (PLFS) 2023-24ના વાર્ષિક અહેવાલ અનુસાર, 14થી 18 વર્ષની ઉંમરના આશરે 2 કરોડ બાળકો શાળાએ જઈ રહ્યા નથી, જ્યારે ધોરણ 3થી 8ના આશરે 11% બાળકો શાળાની બહાર છે અને દર વર્ષે 50 લાખથી વધુ સ્ટુડન્ટ્સ બોર્ડ પરીક્ષામાં નાપાસ થઈ જાય છે.
બિહાર, નાગાલેન્ડ, મેઘાલય અને આસામ જેવા રાજ્યોમાં શાળાએ નહીં જતાં બાળકોની સંખ્યા સૌથી વધુ છે. દેશભરમાં આશરે 7,993 શાળાઓ એવી છે, જ્યાં એક પણ બાળકનું નવું એડમિશન થયું નથી. તેમાં પશ્ચિમ બંગાળમાં 3,812 શાળાઓ અને તેલંગાણામાં 2,245 શાળાઓ છે.
10માંથી એક બાળક સેકન્ડરી લેવલ પર શાળા છોડી રહ્યો છે
નીતિ આયોગનો એક અહેવાલ જણાવે છે કે શાળા છોડવાનો સૌથી વધુ દર ધોરણ 10નો અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યા પછીનો છે. અલગ-અલગ લેવલ પર શાળા છોડનારા બાળકોના આંકડા ટકાવારીમાં કેટલાક આ પ્રકારના છે.
- પ્રાઇમરી લેવલ (ધોરણ 1થી 5) – 0.3.
- અપર પ્રાઇમરી લેવલ (ધોરણ 6થી 8) – 3.5.
- સેકન્ડરી લેવલ (ધોરણ 9 અને 10) – 11.5% (આ આંકડો જણાવે છે કે સેકન્ડરી સ્કૂલ લેવલ પર આશરે 10માંથી 1 બાળક શાળા છોડી દે છે.).
ઇન્ડિયા કેટલું ભણેલું છે?
નીતિ આયોગના તાજા અહેવાલ ‘રીઇમેજિનિંગ સ્કિલિંગ ફોર વિકસિત ભારત@2047’માં દેશમાં શિક્ષણ, રોજગારી અને બેરોજગારીની વાસ્તવિક સ્થિતિનો હિસાબ આપવામાં આવ્યો છે. આ અહેવાલ 2021માં કરવામાં આવેલા નેશનલ સેમ્પલ સર્વેના 78મા રાઉન્ડના ડેટા પર આધારિત છે. આ સરકારી અહેવાલ જણાવે છે કે દેશમાં 29.1 કરોડ લોકો અભ્યાસ કરી રહ્યા છે. તેમાં.
- પ્રી-સ્કૂલથી ક્લાસ 2: 5.3 કરોડ.
- ક્લાસ 2થી 5: 6.7 કરોડ.
- ક્લાસ 6થી 8: 6.3 કરોડ.
- ક્લાસ 9થી 12: 6.4 કરોડ.
- હાયર એજ્યુકેશન: 4.46 કરોડ.
કુલ મળીને ભારતનો અંદાજિત સાક્ષરતા દર 80.9 ટકા સુધી પહોંચી ગયો છે, જેવો દાવો પિરિયોડિક લેબર ફોર્સ સર્વે (PLFS)માં કરવામાં આવ્યો છે. તેમાં શહેરી ભણેલા લોકોની ટકાવારી આશરે 90% અને ગામડાની 77% જણાવવામાં આવી છે. જો જેન્ડર પ્રમાણે વાત કરવામાં આવે તો 87.2% પુરુષો અને 74.6% મહિલાઓ ભણેલી છે. છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં ઇન્ડિયાનો લિટરેસી રેટ 4.8%થી 5% વધ્યો છે. 2021માં ભારતનો સાક્ષરતા દર 79.6% હતો.
જણાવી દઈએ કે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના ‘વિકસિત ભારત 2047’ના વિઝનને સાકાર કરવા અને ‘આત્મનિર્ભર ભારત’ના પાયાને મજબૂત કરવાની દિશામાં એક મહત્વપૂર્ણ પગલું ભરતાં, ભારત સરકારના શિક્ષણ મંત્રાલય હેઠળ સ્કૂલ એજ્યુકેશન અને લિટરેસી વિભાગ (DoSEL) શાળાની બહાર રહેલા અને અભ્યાસ છોડી ચૂકેલા બાળકોની ઓળખ કરવા તથા તેમને શાળામાં પ્રવેશ અપાવવા માટે દેશવ્યાપી અભિયાન શરૂ કરવા જઈ રહ્યું છે. રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP) 2020માં 2030 સુધી પ્રી-સ્કૂલથી લઈને સેકન્ડરી લેવલ સુધી 100% ગ્રોસ એનરોલમેન્ટ રેશિયો (GER) હાંસલ કરવાનો લક્ષ્યાંક રાખવામાં આવ્યો છે.
