Jauhar University ED Action: અખિલેશ યાદવ સાથે આઝમ ખાનની મુલાકાત બાદ જૌહર યુનિવર્સિટી પર EDની મોટી કાર્યવાહી, ₹1,170 કરોડની સંપત્તિ અટેચ

જૌહર યુનિવર્સિટી પર EDનો સકંજો, ₹426.46 કરોડની કથિત ગુનાકીય આવકની તપાસમાં મોટો ખુલાસો

Jauhar University ED Action: રામપુરની મોહમ્મદ અલી જૌહર યુનિવર્સિટી પર એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ (ED)એ મની લોન્ડરિંગના કેસમાં મોટી કાર્યવાહી કરી છે. સમાજવાદી પાર્ટીના વરિષ્ઠ નેતા અને ઉત્તર પ્રદેશના પૂર્વ કેબિનેટ મંત્રી આઝમ ખાન સાથે જોડાયેલા આ કેસમાં યુનિવર્સિટીની જમીન અને ઇમારતોને અટેચ કરવામાં આવી છે. EDના જણાવ્યા અનુસાર, આ સંપત્તિઓનું વર્તમાન બજાર મૂલ્ય આશરે ₹1,170 કરોડ છે. તપાસ એજન્સીએ આરોપ લગાવ્યો છે કે યુનિવર્સિટીના બાંધકામમાં સરકારી નાણાં, બાંધકામ સામગ્રી અને જાહેર સંસાધનોનો કથિત રીતે દુરુપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.

એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટે 28 ઑક્ટોબર 2026ના રોજ આ કાર્યવાહી અંગે માહિતી આપી હતી. એજન્સીની તપાસ અનુસાર, યુનિવર્સિટીના બાંધકામ પાછળ થયેલા ખર્ચનો મોટો હિસ્સો કાયદેસરના સ્ત્રોતોમાંથી આવ્યો હોવાનું સાબિત થઈ શક્યું નથી. EDએ ₹426.46 કરોડને કથિત ગુનામાંથી મેળવેલી આવક એટલે કે ‘પ્રોસીડ્સ ઑફ ક્રાઇમ’ તરીકે ઓળખાવી છે. જોકે, હાલમાં આ માત્ર આરોપો છે. આ કાર્યવાહી મની લોન્ડરિંગ નિવારણ કાયદા (PMLA), 2002 હેઠળ કરવામાં આવી છે.

અખિલેશ સાથેની મુલાકાત બાદ 2027ની ચૂંટણી પહેલાં જ કાર્યવાહી શા માટે

સમાજવાદી પાર્ટીના વરિષ્ઠ નેતા અને પૂર્વ મંત્રી આઝમ ખાનની જૌહર યુનિવર્સિટી પર એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ (ED)ની કાર્યવાહીએ ઉત્તર પ્રદેશના રાજકારણમાં નવો વિવાદ ઊભો કર્યો છે. આ કાર્યવાહી એવા સમયે થઈ છે, જ્યારે સમાજવાદી પાર્ટીના રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ અખિલેશ યાદવે 22 ઑક્ટોબરે રામપુર જિલ્લા જેલમાં બંધ આઝમ ખાન સાથે મુલાકાત કરી હતી. લગભગ એક અઠવાડિયા બાદ, 28 ઑક્ટોબરે EDએ મની લોન્ડરિંગના કેસમાં મોહમ્મદ અલી જૌહર યુનિવર્સિટીની જમીન અને ઇમારતોને કામચલાઉ ધોરણે અટેચ કરવાનો આદેશ જારી કર્યો. અટેચ કરવામાં આવેલી સંપત્તિઓનું વર્તમાન બજાર મૂલ્ય આશરે ₹1,170 કરોડ હોવાનું જણાવાયું છે.

અખિલેશ યાદવ અને આઝમ ખાનની મુલાકાતને 2027ની ઉત્તર પ્રદેશ વિધાનસભા ચૂંટણી પહેલાં રાજકીય રીતે મહત્ત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી હતી. જેલમાં આઝમ ખાન સાથે મુલાકાત બાદ અખિલેશ યાદવે કહ્યું હતું કે તેમની વાતચીત માત્ર રામપુરના રાજકારણ સુધી મર્યાદિત રહી નહોતી, પરંતુ રાજ્યની તમામ 403 વિધાનસભા બેઠકો અને પાર્ટીનાં ચૂંટણીલક્ષી સમીકરણો અંગે પણ ચર્ચા થઈ હતી. અખિલેશે આઝમ ખાનના પરિવાર સાથે કથિત અન્યાયનો મુદ્દો ઉઠાવીને BJP સરકાર પર રાજકીય બદલાની ભાવનાથી કાર્યવાહી કરવાનો આરોપ લગાવ્યો હતો. તેમણે જૌહર યુનિવર્સિટીને લઈને પણ સરકારની ટીકા કરી હતી અને આરોપ લગાવ્યો હતો કે યુનિવર્સિટીને જાણીજોઈને નુકસાન પહોંચાડવામાં આવી રહ્યું છે.

EDની કાર્યવાહી બાદ આ સમગ્ર ઘટનાક્રમને લઈને રાજકીય સવાલો ઊભા થઈ રહ્યા છે. સમાજવાદી પાર્ટી અને આઝમ ખાનના સમર્થકો અગાઉ પણ આરોપ લગાવતા રહ્યા છે કે BJP સરકાર આઝમ ખાન અને તેમના પરિવારને રાજકીય રીતે નિશાન બનાવી રહી છે. અખિલેશ યાદવની જેલમાં મુલાકાત બાદ યુનિવર્સિટી પર થયેલી કાર્યવાહીએ આ આરોપોને ફરી ચર્ચામાં લાવ્યા છે. 2027ની ચૂંટણી પહેલાં આ મામલો કાનૂની તપાસની સાથે મોટા રાજકીય વિવાદનું સ્વરૂપ લેતો દેખાઈ રહ્યો છે.

આઝમ ખાનના ટ્રસ્ટ હેઠળ છે યુનિવર્સિટી

મોહમ્મદ અલી જૌહર યુનિવર્સિટી ઉત્તર પ્રદેશના રામપુર જિલ્લામાં જૌહર નગર, સિંહનખેડા ગામમાં આવેલી છે. યુનિવર્સિટી અને તેનો પરિસર મૌલાના મોહમ્મદ અલી જૌહર ટ્રસ્ટની માલિકીના છે. આ ટ્રસ્ટની સ્થાપના સમાજવાદી પાર્ટીના નેતા આઝમ ખાને કરી હતી અને EDના જણાવ્યા અનુસાર, ટ્રસ્ટનું નિયંત્રણ પણ તેમની પાસે છે. આઝમ ખાન યુનિવર્સિટીના માનદ કુલાધિપતિ (ઓનરરી ચાન્સેલર) પણ છે. EDએ યુનિવર્સિટીની જમીન અને ઇમારતોને અટેચ કરવાનો નિર્ણય એવી તપાસના આધારે લીધો છે, જેમાં સરકારી યોજનાઓ માટે ફાળવવામાં આવેલા નાણાં અને બાંધકામ સામગ્રીનો કથિત રીતે ખાનગી યુનિવર્સિટીના બાંધકામમાં ઉપયોગ કરવાનો આરોપ છે. તપાસ એજન્સીનું કહેવું છે કે ટ્રસ્ટના હોદ્દેદારો યુનિવર્સિટીના બાંધકામ પાછળ ખર્ચવામાં આવેલી સંપૂર્ણ રકમના કાયદેસરના સ્ત્રોતોનો સંતોષકારક હિસાબ આપી શક્યા નથી.

₹499 કરોડનો બાંધકામ ખર્ચ, પરંતુ માત્ર ₹72.63 કરોડનો હિસાબ: EDની તપાસમાં મહત્ત્વના આંકડા

EDની તપાસમાં યુનિવર્સિટીના બાંધકામ પાછળ થયેલા ખર્ચને લઈને અનેક મહત્ત્વના આંકડા સામે આવ્યા છે. તપાસ એજન્સીના જણાવ્યા અનુસાર, રામપુરના જિલ્લા મૂલ્યાંકન અધિકારીના 10 નવેમ્બર 2023ના અહેવાલમાં યુનિવર્સિટી પરિસરની 59 ઇમારતોના બાંધકામનો ખર્ચ ₹494.46 કરોડ આંકવામાં આવ્યો હતો. આ ઉપરાંત, 114 વેચાણ દસ્તાવેજો (સેલ ડીડ) દ્વારા મેળવવામાં આવેલી જમીનનું મૂલ્ય ₹4.63 કરોડ આંકવામાં આવ્યું હતું. આ રીતે યુનિવર્સિટી પરિસરનો કુલ અંદાજિત ખર્ચ ₹499.09 કરોડ જણાવવામાં આવ્યો હતો.

EDએ ટ્રસ્ટના આવકવેરાના રેકોર્ડ અને અન્ય નાણાકીય દસ્તાવેજોની તપાસ કર્યા બાદ દાવો કર્યો કે યુનિવર્સિટીના બાંધકામ અને જમીન સંપાદન પાછળ ખર્ચવામાં આવેલી રકમમાંથી માત્ર ₹72.63 કરોડનો જ કાયદેસરના સ્ત્રોતો દ્વારા ખુલાસો થઈ શક્યો હતો. એજન્સીએ ₹12.29 કરોડના એવા દાનને પણ બિનવાસ્તવિક ગણાવ્યાં હતાં, જેને ટ્રસ્ટે મૂડી ખર્ચ તરીકે નોંધ્યાં હતાં. EDના જણાવ્યા અનુસાર, બાકીની ₹426.46 કરોડની રકમનો સ્ત્રોત સ્પષ્ટ થઈ શક્યો નહોતો. આ જ રકમને કથિત ગુનામાંથી મેળવેલી આવક માનવામાં આવી છે. અહીં એક મહત્ત્વનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે. EDએ કથિત ગુનામાંથી મેળવેલી આવક ₹426.46 કરોડ જણાવી છે, જ્યારે અટેચ કરવામાં આવેલી સંપત્તિઓનું વર્તમાન બજાર મૂલ્ય આશરે ₹1,170 કરોડ આંકવામાં આવ્યું છે.

જૌહર યુનિવર્સિટીમાં સરકારી કોન્ટ્રાક્ટનાં નાણાં વાપરવાનો આરોપ

EDની તપાસમાં આરોપ લગાવવામાં આવ્યો છે કે સરકારી યોજનાઓ માટે ફાળવવામાં આવેલા નાણાં અને બાંધકામ સામગ્રીનો ઉપયોગ યુનિવર્સિટીના બાંધકામમાં કરવામાં આવ્યો હતો. તપાસ એજન્સી અનુસાર, સરકારી બાંધકામ યોજનાઓ માટે ફાળવવામાં આવેલાં નાણાં કથિત રીતે યુનિવર્સિટી તરફ વાળવામાં આવ્યાં હતાં. સરકારી કોન્ટ્રાક્ટ મેળવનારા કોન્ટ્રાક્ટરો પાસેથી બાંધકામ સામગ્રી યુનિવર્સિટી પરિસરમાં પહોંચાડવામાં આવી હતી. સરકારી યોજનાઓમાંથી મળેલા નાણાંનો એક હિસ્સો કથિત રીતે ટ્રસ્ટને દાન તરીકે પાછો મોકલવામાં આવ્યો હતો. EDએ આ કેસમાં ઉત્તર પ્રદેશના પૂર્વ મંત્રી આઝમ ખાનની ભૂમિકાને લઈને પણ ગંભીર આરોપો લગાવ્યા છે.

આઝમ ખાન વર્ષ 2015 અને 2016માં અખિલેશ યાદવના નેતૃત્વવાળી ઉત્તર પ્રદેશ સરકારમાં કેબિનેટ મંત્રી હતા. તે સમયે તેમની પાસે શહેરી વિકાસ વિભાગની જવાબદારી હતી. EDના જણાવ્યા અનુસાર, યુનિવર્સિટી પરિસરમાં કરવામાં આવેલા અનેક બાંધકામનાં કામ ઉત્તર પ્રદેશ જલ નિગમ મારફતે થયાં હતાં. તે સમયે જલ નિગમ આઝમ ખાનના વિભાગ હેઠળ કામ કરતું હતું.

₹186 કરોડના PWD કોન્ટ્રાક્ટની તપાસ

EDએ એવી કંપનીના મેનેજિંગ ડિરેક્ટરના નિવેદનનો ઉલ્લેખ કર્યો છે, જેને જાહેર બાંધકામ વિભાગ (PWD) તરફથી આશરે ₹186 કરોડના કોન્ટ્રાક્ટ મળ્યા હતા. તપાસ એજન્સીના જણાવ્યા અનુસાર, કંપનીના મેનેજિંગ ડિરેક્ટરે કથિત રીતે સ્વીકાર્યું હતું કે કોન્ટ્રાક્ટની કુલ રકમમાંથી 30થી 40 ટકા હિસ્સાનો ઉપયોગ યુનિવર્સિટી માટે બાંધકામ સામગ્રી ખરીદવામાં કરવામાં આવ્યો હતો. બીજી એક કંપનીના ભાગીદારોએ કથિત રીતે તપાસકર્તાઓને જણાવ્યું હતું કે તેઓ આઝમ ખાનના પ્રભાવ હેઠળ કામ કરતા હતા. EDના જણાવ્યા અનુસાર, આ કંપનીએ મૌલાના મોહમ્મદ અલી જૌહર ટ્રસ્ટને ₹40 લાખનું દાન આપ્યું હતું. તપાસ એજન્સી આ દાન અને સરકારી કોન્ટ્રાક્ટ વચ્ચેના કથિત સંબંધોની તપાસ કરી રહી છે.

ધારાસભ્યની સ્થાનિક વિકાસ નિધિમાંથી પણ યુનિવર્સિટીમાં બાંધકામનો આરોપ

EDએ આરોપ લગાવ્યો છે કે યુનિવર્સિટીના ખાનગી પરિસરમાં ₹6.60 કરોડનાં બાંધકામનાં કામ ધારાસભ્ય અને વિધાન પરિષદના સભ્યની સ્થાનિક વિસ્તાર વિકાસ નિધિ (MLA/MLC)માંથી કરાવવામાં આવ્યાં હતાં. આ કામ ઉત્તર પ્રદેશ જલ નિગમ મારફતે કરવામાં આવ્યાં હતાં. એજન્સીના જણાવ્યા અનુસાર, જ્યારે આ બાંધકામનાં કામ થયાં હતાં, ત્યારે આઝમ ખાન ઉત્તર પ્રદેશ જલ નિગમના અધ્યક્ષ હતા. EDનો આરોપ છે કે જાહેર નાણાંનો ઉપયોગ ખાનગી યુનિવર્સિટીના પરિસરમાં બાંધકામ કરવા માટે કરવામાં આવ્યો હતો.

₹12.16 કરોડના પંડાલને લઈને પણ સવાલો

જૌહર યુનિવર્સિટી પરિસરમાં પંડાલના બાંધકામને લઈને પણ EDએ ગંભીર સવાલો ઉઠાવ્યા છે. તપાસ એજન્સીના જણાવ્યા અનુસાર, ઉત્તર પ્રદેશ સરકારે યુનિવર્સિટી પરિસરમાં પંડાલ, OBC વિદ્યાર્થીઓની હોસ્ટેલ અને હૉસ્પિટલ બ્લૉકના બાંધકામ માટે કુલ ₹23.41 કરોડ મંજૂર કર્યા હતા. તેમાંથી પંડાલના બાંધકામ માટે વર્ષ 2015માં ₹12.16 કરોડ મંજૂર કરવામાં આવ્યા હતા.

EDના જણાવ્યા અનુસાર, મૂળ સરકારી આદેશમાં સ્પષ્ટ હતું કે પંડાલની માલિકી રાજ્ય સરકારના સંસ્કૃતિ વિભાગ પાસે રહેશે. પંડાલ વેચી કે અન્યને હસ્તાંતરિત કરી શકાશે નહીં. રાજ્ય સરકારને આ પંડાલનો મફતમાં ઉપયોગ કરવાની સુવિધા મળશે.

પરંતુ તપાસ એજન્સીનો આરોપ છે કે વર્ષ 2016માં જારી કરવામાં આવેલા નવા આદેશ દ્વારા પંડાલની માલિકી જૌહર યુનિવર્સિટીને સોંપી દેવામાં આવી હતી. આ નવા આદેશમાં કથિત રીતે રાજ્ય સરકારને મફત ઉપયોગની સુવિધા આપતી શરત પણ દૂર કરવામાં આવી હતી. EDનું કહેવું છે કે આ રીતે જાહેર નાણાંમાંથી બનાવવામાં આવેલી સંપત્તિને ખાનગી યુનિવર્સિટીની સંપત્તિમાં ફેરવી દેવામાં આવી હતી.

ખેડૂતોની જમીન પર કબજાના આરોપથી તપાસ શરૂ થઈ હતી

EDએ જણાવ્યું કે આ કેસમાં મની લોન્ડરિંગની તપાસ રામપુરના અઝીમ નગર પોલીસ સ્ટેશનમાં નોંધાયેલી 26 FIRના આધારે શરૂ કરવામાં આવી હતી. આ FIRમાં આરોપ લગાવવામાં આવ્યો હતો કે યુનિવર્સિટી માટે ખેડૂતોની ખેતીની જમીન પર બળજબરીથી કબજો કરવામાં આવ્યો હતો. તપાસ એજન્સીએ રામપુર જિલ્લા વહીવટીતંત્રના એક તપાસ અહેવાલનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો છે.

આ અહેવાલ અનુસાર, સિંહનખેડા ગામમાં આશરે 34 એકર વિસ્તારમાં ફેલાયેલા દુશ્મન સંપત્તિ (એનિમી પ્રોપર્ટી)ના 45 પ્લોટ પર યુનિવર્સિટી માટે કથિત રીતે ગેરકાયદેસર કબજો કરવામાં આવ્યો હતો. EDના જણાવ્યા અનુસાર, ટ્રસ્ટને આપવામાં આવેલી જમીનની લીઝ રદ કરવામાં આવી હોવા છતાં કથિત કબજો ચાલુ રહ્યો હતો. ત્યારબાદ કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલય હેઠળના કસ્ટોડિયન ઑફ એનિમી પ્રોપર્ટીએ રામપુર જિલ્લા વહીવટીતંત્ર મારફતે આ જમીનનો કબજો પાછો મેળવ્યો હતો. આ જમીન પણ એવી સંપત્તિઓમાં સામેલ છે, જેને લઈને યુનિવર્સિટી અને ટ્રસ્ટ પર ગંભીર આરોપો લગાવવામાં આવ્યા છે.

આઝમ ખાન વિરુદ્ધની અન્ય 28 FIR પણ તપાસના દાયરામાં

EDએ જણાવ્યું છે કે તેણે આઝમ ખાન અને તેમના સહયોગીઓ વિરુદ્ધ રામપુર પોલીસ દ્વારા નોંધાયેલી અન્ય 28 FIRને પણ તપાસના દાયરામાં લીધી છે. આ કેસોમાં વર્ષ 2016 દરમિયાન રામપુર શહેરમાં અનેક પરિવારોનાં ઘરો કથિત રીતે તોડી પાડવાના આરોપોનો પણ સમાવેશ થાય છે.

તપાસ એજન્સીના જણાવ્યા અનુસાર, આમાંથી મોટા ભાગના કેસોમાં ચાર્જશીટ દાખલ કરવામાં આવી ચૂકી છે. EDએ સરકારી નાણાંના કથિત દુરુપયોગ અને અન્ય અનિયમિતતાઓ સંબંધિત માહિતી ઉત્તર પ્રદેશ પોલીસ સાથે વહેંચી હતી. ત્યારબાદ ઑક્ટોબર 2026માં અઝીમ નગર પોલીસ સ્ટેશનમાં આઝમ ખાન, ટ્રસ્ટ અને અન્ય લોકો વિરુદ્ધ નવી FIR નોંધવામાં આવી હતી. એજન્સીએ જણાવ્યું છે કે આ કેસમાં આગળની તપાસ ચાલુ છે.