નાગરિકતા નક્કી કરવાનું કામ ચૂંટણી પંચનું નથી, SIR પર સુપ્રીમ કોર્ટે ફરી વિચાર કરવો જોઈએ – Justice Abhay Oka

ગણતરી ફોર્મ ન ભરવા બદલ મતદારનું નામ સીધું કમી ન કરી શકાય, SIR પર જસ્ટિસ અભય ઓકાના સવાલો

Justice Abhay Oka: સુપ્રીમ કોર્ટના પૂર્વ ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ અભય એસ. ઓકાએ મે 2026ના ચુકાદા પર પુનર્વિચાર કરવાની માગ કરી છે. તેમણે કહ્યું કે ગણતરી ફોર્મ ન ભરવા બદલ મતદારનું નામ સીધું કમી કરી શકાય નહીં. ફોર્મ-6 અને ફોર્મ-8માં ફેરફાર કરવાનો અધિકાર પણ ચૂંટણી પંચ પાસે નથી.

સુપ્રીમ કોર્ટના પૂર્વ ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ અભય એસ. ઓકાએ કહ્યું છે કે ચૂંટણી પંચને એ નક્કી કરવાનો અધિકાર નથી કે કોઈ વ્યક્તિ ભારતનો નાગરિક છે કે નહીં. તેમણે સુપ્રીમ કોર્ટને મતદાર યાદીઓની વિશેષ સઘન સુધારણા પ્રક્રિયા (સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન એટલે કે SIR)ની બંધારણીય માન્યતા જાળવી રાખતા પોતાના ચુકાદા પર ફરીથી વિચાર કરવાની માગ કરી છે.

જસ્ટિસ ઓકાના જણાવ્યા અનુસાર, SIRની પ્રક્રિયામાં ગણતરી ફોર્મ ન ભરવાને કારણે મતદારનું નામ કમી કરવું, તમામ મતવિસ્તારોમાં એકસાથે સુધારણા કરવી અને મતદાર નોંધણી સાથે જોડાયેલા ફોર્મ-6 તથા ફોર્મ-8માં વધારાની ઘોષણાઓ ઉમેરવા જેવા ગંભીર કાનૂની સવાલો છે. તેમનું કહેવું છે કે ચૂંટણી પંચને કાયદાની મર્યાદાની બહાર જઈને કોઈ મતદારનું નામ કમી કરવાનો અથવા તેની નાગરિકતા અંગે નિર્ણય લેવાનો અધિકાર આપી શકાય નહીં. જસ્ટિસ ઓકાએ આપેલા એક ઇન્ટરવ્યૂમાં આ વાતો કહી હતી. તેમણે ખાસ કરીને મે 2026માં સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા SIRની બંધારણીય માન્યતા જાળવી રાખતા ચુકાદા પર પુનર્વિચાર કરવાની જરૂરિયાત દર્શાવી હતી.

તમામ મતવિસ્તારોમાં એકસાથે SIR કરાવવા પર પણ સવાલ

જસ્ટિસ ઓકાએ સુપ્રીમ કોર્ટના મે 2026ના ચુકાદા પર પુનર્વિચાર કરવાનું એક મુખ્ય કારણ જનપ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ, 1950ની કલમ 21(3)ને ગણાવ્યું. તેમના અનુસાર, આ જોગવાઈ હેઠળ એક સમયે કોઈ એક મતવિસ્તાર માટે મતદાર યાદીની સઘન સુધારણા કરી શકાય છે, તમામ મતવિસ્તારોમાં એકસાથે નહીં. તેમણે કહ્યું કે કાયદામાં સઘન સુધારણા અથવા આંશિક સુધારણાની જોગવાઈ છે. તેમના મતે, કલમ 21(3)નું અર્થઘટન કરતી વખતે એ બાબત પર ધ્યાન આપવું જરૂરી છે કે સુધારણા કયા વિસ્તાર માટે અને કઈ પરિસ્થિતિમાં કરી શકાય છે. તેમણે એમ પણ કહ્યું કે કાયદામાં સામાન્ય ચૂંટણીઓ પહેલાં સુધારણા કરવાની વાત કહેવામાં આવી છે.

જસ્ટિસ ઓકાએ કહ્યું કે માત્ર આ કાનૂની આધાર પર જ સુપ્રીમ કોર્ટે મે 2026ના પોતાના ચુકાદા પર ફરીથી વિચાર કરવો જોઈએ.

ગણતરી ફોર્મ ન ભરવા બદલ નામ કમી કરવું કાયદાની વિરુદ્ધ

જસ્ટિસ ઓકાએ ચૂંટણી પંચ દ્વારા મતદારોને આપવામાં આવતા અગાઉથી ભરેલા ગણતરી ફોર્મ (એન્યુમરેશન ફોર્મ) પર પણ સવાલો ઉઠાવ્યા. તેમણે કહ્યું કે ચૂંટણી પંચે પોતાની તરફથી આ ફોર્મ લાગુ કર્યું છે, જ્યારે તેમના અનુસાર તેને આવું કરવાનો કાયદેસર અધિકાર નથી. ચૂંટણી પંચની માર્ગદર્શિકા અનુસાર, ગણતરી ફોર્મ ન ભરનારા મતદારોનાં નામ પ્રારંભિક મતદાર યાદીમાંથી કમી કરી શકાય છે. જસ્ટિસ ઓકાએ આ વ્યવસ્થાને ગેરકાયદેસર ગણાવતાં કહ્યું કે જનપ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ, 1950 અને મતદાર નોંધણી નિયમો, 1960માં એવી કોઈ જોગવાઈ નથી, જે માત્ર ગણતરી ફોર્મ ન ભરવાના આધારે કોઈ મતદારનું નામ કમી કરવાની મંજૂરી આપે.

તેમણે કહ્યું કે મતદાર યાદીમાંથી નામ કમી કરવા માટે કાયદામાં નિર્ધારિત પ્રક્રિયા અપનાવવી જરૂરી છે. તેમના અનુસાર, કલમ 21 હેઠળ સંબંધિત મતદારને કારણદર્શક નોટિસ આપવી જોઈએ, તેને સુનાવણીની તક મળવી જોઈએ અને ત્યારબાદ મામલે નિર્ણય લેવો જોઈએ. જસ્ટિસ ઓકાએ કહ્યું કે જો કોઈ મતદાર ગણતરી ફોર્મ ભરતો નથી, તો તેનું નામ સીધું કમી કરવાને બદલે પ્રારંભિક યાદીમાં રહેવા દેવું જોઈએ. ત્યારબાદ ચૂંટણી પંચ નોટિસ આપી શકે છે, સંબંધિત વ્યક્તિનો પક્ષ સાંભળી શકે છે અને કાયદા અનુસાર નિર્ણય લઈ શકે છે. તેમના અનુસાર, ચૂંટણી પંચને સીધું કોઈ મતદારનું નામ કમી કરવાનો અધિકાર નથી.

ફોર્મ-6 અને ફોર્મ-8માં ફેરફાર કરવાનો અધિકાર કોની પાસે?

જસ્ટિસ ઓકાએ મતદાર યાદીમાં નામ સામેલ કરવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતા ફોર્મ-6 અને મતદાર યાદીમાં વિગતો બદલવા અથવા સુધારવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતા ફોર્મ-8માં વધારાની ઘોષણાઓ ઉમેરવાના મુદ્દે પણ વાંધો ઉઠાવ્યો. તેમણે કહ્યું કે મતદાર નોંધણી સંબંધિત નિયમો બનાવવાનો અધિકાર કેન્દ્ર સરકાર પાસે છે. આ ફોર્મ સંસદ દ્વારા બનાવવામાં આવેલા કાયદા હેઠળ તૈયાર કરવામાં આવ્યાં છે. તેથી તેમાં વધારાની ઘોષણા અથવા નવી શરત ઉમેરવાનો નિર્ણય ચૂંટણી પંચ પોતાની મરજીથી લઈ શકે નહીં.

જસ્ટિસ ઓકાના જણાવ્યા અનુસાર, જો આ ફોર્મમાં કોઈ ફેરફાર કરવો હોય, તો કેન્દ્ર સરકારે કાયદા અનુસાર નિર્ણય લેવો પડશે અને જ્યાં જરૂરી હોય ત્યાં સંસદ મારફતે ફેરફાર કરવો પડશે.

તેમણે સુધારેલા ફોર્મ-6નો ઉલ્લેખ કરતાં કહ્યું કે તેમાં ઉમેરવામાં આવેલી ઘોષણાનો મુદ્દો સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ અગાઉની સુનાવણી દરમિયાન ઉઠાવવામાં આવ્યો નહોતો. તેથી અદાલતને આ વિશિષ્ટ સવાલ પર વિચાર કરવાની તક મળી નહોતી. જસ્ટિસ ઓકાએ કહ્યું કે હવે સુપ્રીમ કોર્ટ આ મુદ્દે નિર્ણય આપી શકે છે અને સ્પષ્ટ કરી શકે છે કે ફોર્મ-6માં વધારાની ઘોષણા ઉમેરવી કાયદા અનુસાર છે કે નહીં.

SIR કાયદેસર હોવા છતાં મનસ્વી રીતે લાગુ કરી શકાય નહીં

જસ્ટિસ ઓકાએ અન્ય એક મહત્ત્વપૂર્ણ કાનૂની પાસું રજૂ કર્યું. તેમણે કહ્યું કે જો સુપ્રીમ કોર્ટ મે 2026ના પોતાના ચુકાદા પર પુનર્વિચાર કરીને SIRની બંધારણીય માન્યતા અંગેનો નિર્ણય બદલતી નથી, તો પણ તેનો અર્થ એવો નથી કે ચૂંટણી પંચને આ પ્રક્રિયા મનસ્વી રીતે લાગુ કરવાની છૂટ મળી જશે. તેમના અનુસાર, કોઈ પ્રક્રિયા કાયદેસર હોવી અને તેને લાગુ કરવાની રીત, આ બંને અલગ સવાલો છે. જો કોઈ કાનૂની પ્રક્રિયા મનસ્વી રીતે લાગુ કરવામાં આવે, તો અદાલત તેમાં હસ્તક્ષેપ કરી શકે છે અને તેના અમલીકરણને અટકાવી શકે છે.

તેમણે ચેતવણી આપી કે ચૂંટણી પંચે એવું ન માનવું જોઈએ કે SIRની બંધારણીય માન્યતા જળવાઈ રહ્યા બાદ તે આ પ્રક્રિયા કોઈ પણ રીતે લાગુ કરી શકે છે. જસ્ટિસ ઓકાની દલીલ છે કે ચૂંટણી પંચે SIR લાગુ કરતી વખતે કાયદા, નિષ્પક્ષતા અને નિર્ધારિત પ્રક્રિયાનું પાલન કરવું પડશે. બંધારણીય માન્યતા અંગેનો ચુકાદો વહીવટી મનસ્વીતાને યોગ્ય ઠેરવતો નથી.

નાગરિકતાનો સવાલ નક્કી કરવાનું કામ ચૂંટણી પંચનું નથી

જસ્ટિસ ઓકાની સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ ટિપ્પણી ભારતીય નાગરિકતાને લઈને છે. તેમણે સ્પષ્ટ કહ્યું કે ચૂંટણી પંચને એ નક્કી કરવાનો અધિકાર નથી કે કોઈ વ્યક્તિ ભારતનો નાગરિક છે કે નહીં. તેમણે કહ્યું કે જો ચૂંટણી પંચ કોઈ વ્યક્તિનું નામ એ આધાર પર કમી કરે કે તે પોતાની ભારતીય નાગરિકતા સાબિત કરી શક્યો નથી, તો આ તેના અધિકારક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલો ગંભીર કાનૂની સવાલ છે.

જસ્ટિસ ઓકાના જણાવ્યા અનુસાર, મતદાર યાદીની સુધારણા અને કોઈ વ્યક્તિની નાગરિકતા નક્કી કરવી એ અલગ-અલગ વિષયો છે. ચૂંટણી પંચને મતદાર યાદી સંબંધિત કાયદાઓ હેઠળ કાર્યવાહી કરવાનો અધિકાર છે, પરંતુ તેનાથી તેને કોઈ વ્યક્તિની નાગરિકતા અંગે અંતિમ નિર્ણય લેવાનો અધિકાર મળી જતો નથી. SIR દરમિયાન મતદારો પાસેથી માગવામાં આવતા દસ્તાવેજો, ઘોષણાઓ અને નાગરિકતાના પુરાવાને લઈને ચાલી રહેલા વિવાદ વચ્ચે આ ટિપ્પણી મહત્ત્વપૂર્ણ છે. જસ્ટિસ ઓકાનું કહેવું છે કે નાગરિકતા સાબિત કરવામાં કથિત નિષ્ફળતાના આધારે કોઈ વ્યક્તિનું નામ સીધું મતદાર યાદીમાંથી કમી કરવું યોગ્ય નથી. આવા કિસ્સાઓમાં સંબંધિત કાયદાઓ અને નિર્ધારિત પ્રક્રિયાનું પાલન કરવું જરૂરી છે.

SIR પર સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાની સમીક્ષા શા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ?

જસ્ટિસ ઓકાના વાંધા SIRનાં ચાર મુખ્ય પાસાં પર કેન્દ્રિત છે.

• સુધારણાનો વ્યાપ: શું કાયદો તમામ મતવિસ્તારોમાં એકસાથે SIR કરાવવાની મંજૂરી આપે છે?
• ગણતરી ફોર્મ: શું માત્ર ફોર્મ ન ભરવાના આધારે કોઈ મતદારનું નામ કમી કરી શકાય છે?
• ફોર્મ-6 અને ફોર્મ-8: શું ચૂંટણી પંચ આ ફોર્મમાં પોતાના સ્તરે વધારાની ઘોષણાઓ ઉમેરી શકે છે?
• નાગરિકતા નક્કી કરવી: શું ચૂંટણી પંચ કોઈ વ્યક્તિની નાગરિકતા અંગે નિર્ણય લઈ શકે છે?

જોકે, જસ્ટિસ ઓકાની ટિપ્પણી એક પૂર્વ ન્યાયાધીશનો કાનૂની અભિપ્રાય છે. તેને સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદામાં ફેરફાર અથવા અદાલતના નવા આદેશ તરીકે જોવો જોઈએ નહીં. તેમની માગનો સાર એ છે કે મતદાર યાદીની સુધારણા પ્રક્રિયા કાયદાની મર્યાદામાં રહે અને ચૂંટણી પંચ પોતાના અધિકારક્ષેત્રની બહાર જઈને નાગરિકતા અથવા મતાધિકાર સંબંધિત નિર્ણયો ન લે.