Labor Laws India Strike: નોઈડામાં એપ્રિલના બીજા અઠવાડિયામાં થયેલું શ્રમિક આંદોલન હિંસક બનતા તેને ગેરકાયદેસર જાહેર કરવામાં આવ્યું. ભારતમાં શ્રમિકોના આંદોલન, પ્રદર્શન અને હડતાળને લઈને કાયદો શું કહે છે અને કઈ શરતો સાથે શ્રમિકોને આ અધિકારો મળે છે, તે સમજવું જરૂરી છે. ભારતમાં આ અધિકારો સંપૂર્ણપણે પ્રતિબંધિત નથી, પરંતુ તે નિયંત્રિત ચોક્કસ છે.
શ્રમિકોના આંદોલન અને પ્રદર્શન પર બંધારણીય અધિકારો
ભારતીય બંધારણ મજૂરો અને ઔદ્યોગિક શ્રમિકોને આંદોલન અને પ્રદર્શન કરવાની પરવાનગી આપે છે. બંધારણ હેઠળ શ્રમિકોને નીચે મુજબના અધિકારો છે:
અનુચ્છેદ 19(1)(a): અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા.
અનુચ્છેદ 19(1)(b): શાંતિપૂર્ણ અને હથિયાર વગર ભેગા થવાનો અધિકાર.
અનુચ્છેદ 19(1)(c): સંઘ અને યુનિયન બનાવવાનો અધિકાર.
નોંધ: શ્રમિકો શાંતિપૂર્ણ પ્રદર્શન કરી શકે છે, પરંતુ ‘હડતાળ’ ને મૌલિક અધિકાર માનવામાં આવ્યો નથી. સુપ્રીમ કોર્ટે પણ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે યુનિયન બનાવવું એ મૌલિક અધિકાર છે, પરંતુ હડતાળ પાડવી એ કાયદાકીય અધિકાર હોઈ શકે, મૌલિક નહીં.
હડતાળ અને કાયદો
ઇન્ડસ્ટ્રિયલ ડિસ્પ્યુટ એક્ટ, 1947: આ કાયદો હડતાળની મંજૂરી આપે છે પરંતુ તેને નિયંત્રિત પણ કરે છે. જાહેર સેવાઓ (જેમ કે રેલવે, વીજળી, પાણી) માં હડતાળ માટે ૧૪ દિવસ અગાઉ નોટિસ આપવી અનિવાર્ય છે. જો કોઈ વિવાદ કોર્ટ કે ટ્રિબ્યુનલમાં હોય, તો હડતાળ કરી શકાતી નથી.
ઇન્ડસ્ટ્રિયલ રિલેશન્સ કોડ, 2020: નવા શ્રમ કાયદા મુજબ, હવે તમામ સેક્ટરમાં હડતાળ માટે ૧૪ દિવસની નોટિસ ફરજિયાત છે. નોટિસ વગરની હડતાળ ગેરકાયદેસર ગણાય છે.
ક્યારે આંદોલન “ગેરકાયદેસર” બની જાય છે?
જો શ્રમિકો નોટિસ આપ્યા વગર હડતાળ પર ઉતરે.
આંદોલન દરમિયાન હિંસા, તોડફોડ કે સરકારી મિલકતને નુકસાન પહોંચાડવામાં આવે.
રસ્તા જામ કરવા અથવા કોર્ટ અને સરકારના આદેશોનું ઉલ્લંઘન કરવું.
પોલીસ પરવાનગી વગર ભીડ જમા કરવી (કલમ ૧૪૪ લાગુ હોય ત્યારે). આવી સ્થિતિમાં આંદોલન ગેરકાયદેસર અને દંડનીય અપરાધની શ્રેણીમાં આવે છે.
છેલ્લા ૧૦ વર્ષના આંકડા અને ટ્રેન્ડ
ભારતમાં છેલ્લા એક દાયકામાં હડતાળની સંખ્યામાં ઘટાડો થયો છે:
૨૦૧૩ માં: ૧૦૩ હડતાળ.
૨૦૨૨ માં: ૩૫ હડતાળ. આ લગભગ ૬૫-૭૦% નો ઘટાડો સૂચવે છે. તેનું મુખ્ય કારણ કડક શ્રમ કાયદા, નોકરી ગુમાવવાનો ડર અને અસંગઠિત ક્ષેત્રમાં વધારો છે.
યુનિયનોની સંખ્યામાં ઘટાડો
ભારતમાં શ્રમિક યુનિયનોનું પ્રભુત્વ પણ ઘટ્યું છે:
વર્ષ ૨૦૧૦-૧૨ માં આશરે ૯૨,૦૦૦ યુનિયનો હતા, જે ૨૦૨૨-૨૪ માં ઘટીને ૭૧,૦૦૦ થઈ ગયા છે (આશરે ૨૩% નો ઘટાડો).
સભ્ય સંખ્યા પણ ૧.૧૨ કરોડથી ઘટીને ૦.૮૪ કરોડ થઈ છે. આ ઘટાડાનું કારણ એ છે કે હવે ૯૦% શ્રમિકો ઇનફોર્મલ (અસંગઠિત) સેક્ટરમાં છે, જ્યાં યુનિયન બનાવવું લગભગ અશક્ય છે. કોન્ટ્રાક્ટ લેબર અને ગિગ વર્કર્સની વધતી સંખ્યાને કારણે પણ આ પ્રભાવ ઘટ્યો છે.
