Lipulekh Controversy: કૈલાશ માનસરોવર યાત્રા માટે લિપુલેખ પાસના ઉપયોગને લઈને નેપાળની બાલેન્દ્ર શાહની સરકારે મુશ્કેલી ઊભી કરી છે. નેપાળ સરકારનું કહેવું છે કે ભારત અને ચીન માટે કૈલાશ માનસરોવરની યાત્રા કરવા માટે લિપુલેખની જમીનનો ઉપયોગ ન કરવો જોઈએ. જોકે, આ અંગે ભારતના વિદેશ મંત્રાલય તરફથી પણ નિવેદન સામે આવી ચૂક્યું છે. ચાલો જાણીએ કે લિપુલેખ થઈને માનસરોવરની યાત્રાને લઈને બાલેન્દ્ર શાહની સરકારને શું વાંધો છે.
ભારતની ઘોષણા અને નેપાળનો વાંધો
હકીકતમાં, ભારતના વિદેશ મંત્રાલયે 30 એપ્રિલના રોજ કૈલાશ માનસરોવર યાત્રા 2026 ને ફરીથી શરૂ કરવાની જાહેરાત કરી, જે જૂન અને ઓગસ્ટ વચ્ચે યોજાવાની છે. જેમાં 50-50 તીર્થયાત્રીઓની દસ બેચ ઉત્તરાખંડના લિપુલેખ પાસથી તિબેટ જશે. આ પછી જ નેપાળ તરફથી આ બાબતે વાંધો ઉઠાવવામાં આવ્યો છે. નેપાળના વિદેશ મંત્રાલયે રવિવારે એક સત્તાવાર નિવેદનમાં જણાવ્યું કે લિમ્પિયાધૂરા, લિપુલેખ અને કાલાપાની, મહાકાલી નદીના પૂર્વમાં આવેલા વિસ્તારો છે, જે 1816 ની સુગૌલી સંધિ પછીથી નેપાળનો મહત્વનો ભાગ રહ્યા છે.
વિદેશ મંત્રાલયે કહ્યું કે તેણે ડિપ્લોમેટિક માધ્યમથી ભારત અને ચીન બંનેને પોતાની સ્થિતિ અને ચિંતાઓ જણાવી દીધી છે અને પોતાની જૂની માંગ દોહરાવી છે કે ભારત આ વિસ્તારમાં રસ્તા બનાવવા, બોર્ડર પર વેપાર અને તીર્થયાત્રા જેવા કોઈપણ કામથી દૂર રહે. આ સાથે જ તેણે એ પણ પુષ્ટિ કરી છે કે લિપુલેખ વિસ્તાર પર નેપાળના દાવા વિશે ચીનને સત્તાવાર રીતે જણાવી દેવામાં આવ્યું છે.
બીજી તરફ, નેપાળના દાવા અંગે ભારતના વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા રણધીર જાયસવાલે પ્રેસ બ્રીફિંગમાં કહ્યું, “આ વિશે ભારતનું વલણ એક સમાન અને સ્પષ્ટ રહ્યું છે. લિપુલેખ પાસ 1954 થી કૈલાશ માનસરોવર યાત્રાનો એક જૂનો રસ્તો રહ્યો છે અને આ રસ્તાથી યાત્રા દાયકાઓથી થતી આવી રહી છે. આ કોઈ નવી વાત નથી. જ્યાં સુધી વિસ્તારના દાવાઓની વાત છે, ભારતે હંમેશા કહ્યું છે કે આવા દાવાઓ ન તો સાચા છે અને ન તો ઐતિહાસિક તથ્યો અને પુરાવાઓ પર આધારિત છે. વિસ્તારના દાવાઓને આ રીતે એકતરફી બનાવટી રીતે વધારવા તે યોગ્ય નથી.”
જાયસવાલે કહ્યું, “ભારત, નેપાળ સાથે દ્વિપક્ષીય સંબંધોના તમામ મુદ્દાઓ પર કન્સ્ટ્રક્ટિવ વાતચીત માટે તૈયાર છે, જેમાં વાતચીત અને ડિપ્લોમસી દ્વારા નક્કી સીમા મુદ્દાઓને ઉકેલવાનો પણ સમાવેશ થાય છે.”
લિપુલેખને સમજો
લિપુલેખ પાસ હિમાલયમાં સ્થિત એક ઊંચો ઘાટ (દરરો) છે. તે ભારતના ઉત્તરાખંડ, નેપાળ અને ચીનનું ત્રિકોણીય જંકશન છે. 1962 પછીથી આ વિસ્તાર પર ભારતીય સુરક્ષા દળોનું નિયંત્રણ છે. જોકે, નેપાળ આના પર પોતાનો દાવો કરે છે. ભારત પાસે આના ઐતિહાસિક પુરાવા પણ રહ્યા છે. 1954 થી ભારતના શ્રદ્ધાળુઓ લિપુલેખ પાસના રસ્તાથી જ કૈલાશ માનસરોવરની યાત્રા કરે છે.
2015 માં ભારત અને ચીને લિપુલેખને વેપાર અને યાત્રા માટે ખોલવા પર સહમતિ દર્શાવી હતી. જોકે, આ નિર્ણયમાં નેપાળ સામેલ થયું નહોતું. આ પછી, 2025 માં ફરીથી ભારત અને ચીન લિપુલેખને વેપાર અને યાત્રા માટે ખોલવા પર સંમત થયા. આ વખતે પણ નેપાળે પોતાની નારાજગી વ્યક્ત કરી. નેપાળના પૂર્વ પીએમ કેપી શર્મા ઓલીએ આ મુદ્દો ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ સામે ઉઠાવ્યો હતો, પરંતુ કોઈ ઉકેલ આવ્યો નહોતો.
