Madras High Court Bhagavad Gita: ગૃહ મંત્રાલયને કોર્ટનો ઝટકો! ‘અર્શા વિદ્યા ટ્રસ્ટ’ ના કેસમાં ન્યાયમૂર્તિ સ્વામીનાથનની મહત્વની ટિપ્પણી, જાણો શું છે આખો વિવાદ અને ૩ મહિનામાં શું કરવા આપ્યા આદેશ

Madras High Court Bhagavad Gita: મદ્રાસ હાઈકોર્ટે તાજેતરમાં એવો નિર્ણય આપ્યો કે ભગવદ ગીતાને વિદેશી અંશદાન (વિનિયમન) અધિનિયમ (FCRA) ના ઉપયોગ માટે ધાર્મિક ગ્રંથ માની શકાય નહીં. એવામાં ગીતા અને યોગની શિક્ષા આપવામાં સામેલ હોવાના આધારે કોઈ ટ્રસ્ટને FCRA રજિસ્ટ્રેશનથી વંચિત રાખી શકાય નહીં. કોર્ટે ‘અર્શા વિદ્યા પરંપરા ટ્રસ્ટ’ ને FCRA નોંધણી આપવાનો ઇનકાર કરવાના કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલયના નિર્ણયને અપૂરતા તર્ક અને પ્રક્રિયાગત ખામીઓ પર આધારિત ગણીને રદ કરી દીધો.

હાઈકોર્ટે ગૃહ મંત્રાલયને શું નિર્દેશ આપ્યો

બાર એન્ડ બેન્ચ પર છપાયેલી એક સ્ટોરી અનુસાર, ‘અર્શા વિદ્યા પરંપરા ટ્રસ્ટ’ વિરુદ્ધ ભારત સંઘ અને અન્ય મામલે મદ્રાસ હાઈકોર્ટના જસ્ટિસ જી.આર. સ્વામીનાથને ગૃહ મંત્રાલયને વેદાંત શિક્ષણ પર કેન્દ્રિત ધર્માદા ટ્રસ્ટ દ્વારા પ્રસ્તુત અરજી પર પુનઃવિચાર કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો. 2017 માં સ્થાપિત અર્શા વિદ્યા પરંપરા ટ્રસ્ટ, વેદાંત, સંસ્કૃત અને યોગનું શિક્ષણ આપે છે અને પ્રાચીન પાંડુલિપિઓના સંરક્ષણ માટે પણ કાર્ય કરે છે.

શું હતો આ મામલો, પહેલા સમજીએ

ટ્રસ્ટે 2021 માં FCRA રજિસ્ટ્રેશન માટે અરજી કરી હતી, પરંતુ આ વિનંતી ઘણા વર્ષો સુધી પેન્ડિંગ રહી. ગૃહ મંત્રાલયે 2024 અને 2025 માં સ્પષ્ટીકરણ માંગ્યું અને જાન્યુઆરી 2025 માં દાખલ કરવામાં આવેલી એક નવી અરજી આખરે સપ્ટેમ્બર, 2025 માં ફગાવી દેવામાં આવી. ત્યારબાદ ટ્રસ્ટે આ નિર્ણયને પડકારતા ઉચ્ચ ન્યાયાલયમાં અરજી કરી. મંત્રાલય દ્વારા અરજી ફગાવી દેવાનું એક મુખ્ય કારણ એ બતાવવામાં આવ્યું હતું કે ‘ટ્રસ્ટ ધાર્મિક લાગે છે’.

જસ્ટિસ સ્વામીનાથને બીજું શું કહ્યું

જસ્ટિસ જી.આર. સ્વામીનાથને કહ્યું – ભગવદ ગીતા કોઈ ધાર્મિક ગ્રંથ નથી. તે એક નૈતિક વિજ્ઞાન છે… તેથી ભગવદ ગીતાને કોઈ એક ધર્મ સુધી મર્યાદિત કરી શકાય નહીં. તે ભારતીય સભ્યતાનો એક અભિન્ન ભાગ છે. મંત્રાલયે તર્ક આપ્યો હતો કે ભગવદ ગીતા, ઉપનિષદ, વેદાંત અને સંસ્કૃતના શિક્ષણ પર કેન્દ્રિત હોવાને કારણે ટ્રસ્ટ એક ધાર્મિક સંગઠન છે. અદાલતે જોયું કે આ તર્ક FCRA ની કલમ 11 ની જરૂરિયાતોને પૂરી કરતું નથી. આ જોગવાઈ સાંસ્કૃતિક, શૈક્ષણિક, ધાર્મિક કે સામાજિક ઉદ્દેશ્યો ધરાવતા જૂથોને વિદેશી યોગદાન પ્રાપ્ત કરવાની મંજૂરી આપે છે, પરંતુ ત્યારે જ જ્યારે નોંધણી નકારતા પહેલા અધિકારી એક ‘સ્પષ્ટ’ અને સારી રીતે સમર્થિત નિષ્કર્ષ રજૂ કરે.

અદાલતે વિગતવાર વ્યાખ્યા કરી

ન્યાયાલયે ભગવદ ગીતા અને તેની શિક્ષાઓની પ્રકૃતિ વિશે અગાઉની ન્યાયિક ટિપ્પણીઓનો હવાલો આપતા આ દાવાની વિગતવાર તપાસ કરી. અદાલતે કહ્યું – ‘સ્પષ્ટ’ શબ્દનું મહત્વ છે… વિવાદિત આદેશમાં, બીજા પ્રતિવાદીએ નિષ્કર્ષ કાઢ્યો હતો કે અરજદાર-સંગઠન ધાર્મિક લાગે છે. કલમમાં એવી પરિકલ્પના કરવામાં આવી છે કે સત્તાધિકારીએ અરજદારની પ્રવૃત્તિઓના સ્વરૂપ વિશે સ્પષ્ટ અને ચોક્કસ હોવું જોઈએ… તે અનિશ્ચિત હોઈ શકે નહીં.

અદાલતે મંત્રાલયને સમજાવ્યું શું છે યોગ-વેદાંત

અદાલતે મંત્રાલયના એ વિચારને પણ ફગાવી દીધો કે વેદાંત, સંસ્કૃત અને યોગનું શિક્ષણ ટ્રસ્ટને એક ધાર્મિક સંસ્થા બનાવે છે. એમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે વેદાંત એક દાર્શનિક પ્રણાલી છે અને યોગ કલ્યાણ માટે એક સાર્વત્રિક અભ્યાસ છે અને માત્ર આ પ્રકારનું શિક્ષણ આપવાથી કોઈ સંગઠન ધાર્મિક બની જતું નથી.

ટ્રસ્ટને પ્રવાસી ભારતીય ટ્રસ્ટી પાસેથી 9 લાખ રૂપિયા મળ્યા હતા

મંત્રાલયે ટ્રસ્ટને એક પ્રવાસી ભારતીય ટ્રસ્ટી પાસેથી પ્રાપ્ત 9 લાખ રૂપિયાના યોગદાનનો પણ હવાલો આપ્યો અને કહ્યું કે આ FCRA નિયમોનું ઉલ્લંઘન છે કારણ કે આ માટે પૂર્વ મંજૂરી લેવામાં આવી નહોતી. ટ્રસ્ટે પોતાની ભૂલ સ્વીકારી અને અધિનિયમની કલમ 41 હેઠળ ગુનાને “સમજોતા” (Compounding) તરીકે પતાવવાનો વિકલ્પ પસંદ કર્યો, જેના હેઠળ કેટલાક ઉલ્લંઘનોને શુલ્ક ભરીને પતાવી શકાય છે. અદાલતે ટિપ્પણી કરી કે એકવાર ગુનાનો સમજોતો થઈ ગયા પછી, તેને પાછળથી નોંધણી નકારવા માટેનો આધાર માની શકાય નહીં. અદાલતે એ પણ નોંધ્યું કે મંત્રાલયે પોતે જ ઓગસ્ટ 2025 માં સમજોતાની પ્રક્રિયા પૂરી કરી લીધી હતી.

અદાલતે કેમ અરજદારને મોટી રાહત આપી

અદાલતે કહ્યું – એકવાર ગુનાનો સમજોતો થઈ જાય પછી, ઉલ્લંઘન ક્યારેય અરજદાર વિરુદ્ધ પ્રતિકૂળ આધાર બની શકે નહીં. અદાલતે એમ પણ માન્યું કે જો સમજોતાનો પ્રસ્તાવ સ્વીકારવાથી ટ્રસ્ટની અરજી પર નકારાત્મક અસર પડતી હોત, તો મંત્રાલયે ટ્રસ્ટને જાણ કરવી જોઈતી હતી.

મંત્રાલયને ત્રણ મહિનામાં પ્રક્રિયા પૂરી કરવાના નિર્દેશ

ન્યાયાલયે માન્યું કે ટ્રસ્ટને જવાબ આપવાની તક આપ્યા વગર અંતિમ તબક્કે એક નવો આરોપ લગાવવો એ કુદરતી ન્યાયના મૂળભૂત સિદ્ધાંતોનું ઉલ્લંઘન છે. ન્યાયાલયે ગૃહ મંત્રાલયના FCRA વિંગને ટ્રસ્ટની અરજી પર પુનઃવિચાર કરવા અને જો તેમની પાસે કોઈ ભંડોળ હસ્તાંતરણના નક્કર પુરાવા હોય, તો એક નવી અને વિગતવાર નોટિસ જારી કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો. મંત્રાલયને આદેશ મળ્યાના ત્રણ મહિનાની અંદર આ પ્રક્રિયા પૂરી કરવા માટે કહેવામાં આવ્યું છે.