Mahatma Gandhi Bhagat Singh: ગાંધીજી ઇચ્છતા તો ભગતસિંહને બચાવી શક્યા હોત? આ સવાલ આજે પણ ઇતિહાસ સામે ઊભો છે!
23 માર્ચ, 1931…
ભગતસિંહ, રાજગુરુ અને સુખદેવને ફાંસી આપી દેવામાં આવી.
પરંતુ એ પહેલાં એક એવી ઐતિહાસિક તક આવી હતી, જે આજે પણ સૌથી મોટા વિવાદોમાંની એક છે.
ગાંધી-ઇરવિન કરાર!
તે સમયે ગાંધીજી માત્ર એક સામાન્ય રાજકીય નેતા નહોતા.
તેઓ બ્રિટિશ સરકાર સાથે સીધી વાટાઘાટ કરી રહ્યા હતા અને લોર્ડ ઇરવિન સાથે સમકક્ષ રાજકીય ચર્ચા કરી રહ્યા હતા.
ગાંધી-ઇરવિન કરાર 5 માર્ચ, 1931ના રોજ થયો.
પરંતુ સૌથી મોટો સવાલ એ છે
જો ભગતસિંહની ફાંસી રોકાવવી ગાંધીજી માટે સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા હોત, તો શું તેમની સજા માફ કરાવવાને કરારની શરત બનાવી શકાય તેમ નહોતું?
આ જ મુદ્દે વર્ષોથી ઐતિહાસિક ચર્ચા ચાલી રહી છે.
ગાંધીજીના સમર્થકો કહે છે કે તેમણે ભગતસિંહને બચાવવા પ્રયત્ન કર્યો હતો.
અને હકીકત પણ છે કે 23 માર્ચે—ફાંસીના દિવસે જ—ગાંધીજીએ લોર્ડ ઇરવિનને પત્ર લખીને ત્રણેયની સજા બદલી નાખવા વિનંતી કરી હતી.
પરંતુ સવાલ અહીંથી વધુ ગંભીર બને છે,
આ માંગ 23 માર્ચ સુધી રાહ જોયા વગર, ગાંધી-ઇરવિન કરારની વાટાઘાટ દરમિયાન જ “અનિવાર્ય શરત” કેમ ન બની?
ગાંધીજી પાસે ત્યારે બ્રિટિશ સરકાર સાથે સીધી વાટાઘાટ કરવાની અસાધારણ રાજકીય સ્થિતિ હતી.
કરારમાં અનેક મુદ્દાઓ પર લાંબી અને કઠિન વાટાઘાટો થઈ હતી. એટલે જ ઇતિહાસકારો અને સંશોધકોમાં આજે પણ આ પ્રશ્ન ચર્ચાય છે કે,
જો ગાંધીજીએ ભગતસિંહની ફાંસી રોકાવાને કરાર માટે “અડગ શરત” બનાવી હોત, તો શું બ્રિટિશ સરકાર પર વધુ મોટું દબાણ ઊભું થઈ શક્યું હોત?
શું ભગતસિંહ બચી શક્યા હોત?
આનો ચોક્કસ જવાબ કોઈ આપી શકે તેમ નથી.
પરંતુ એટલું ચોક્કસ છે કે,
ગાંધીજી પાસે ઇરવિન સાથે સીધી વાતચીતની તક હતી, તેમણે ભગતસિંહની સજા અંગે રજૂઆત પણ કરી હતી, છતાં ફાંસી અટકી નહીં.
એટલે આ પ્રશ્નને માત્ર “ગાંધીજી ભગતસિંહના વિરોધી હતા” કહીને કે “ગાંધીજીએ તેમને બચાવવા બધું જ કર્યું હતું” કહીને પૂરો કરી શકાય નહીં.
ખરો ઐતિહાસિક પ્રશ્ન તો એ છે—
જો ગાંધીજી પોતાની રાજકીય માંગણીઓ માટે બ્રિટિશ સરકાર સામે અડગ રહી શકતા હતા, તો શું ભગતસિંહના જીવન માટે પણ અંતિમ ક્ષણ સુધી એવી જ અડગતા બતાવી શકાઈ હોત?
અને જો હા…
તો કદાચ ભારતના ઇતિહાસમાં 23 માર્ચ, 1931નો દિવસ “શહીદ દિવસ” નહીં, પરંતુ “ગાંધીજીની આ જીતની નોંધ હોત..
આ જ કારણે ગાંધી-ઇરવિન કરાર અને ભગતસિંહની ફાંસીનો સંબંધ આજે પણ ભારતના સૌથી તીવ્ર ઐતિહાસિક વિવાદોમાંનો એક છે.
શહીદ ભગતસિંહ અમર રહો
Ref: ગાંધી હેરિટેજ પોર્ટલ — ગાંધી-ઇરવિન કરારની સમયક્રમ નોંધ અને 23 માર્ચ, 1931ના ગાંધીજીના ઇરવિનને લખેલા પત્રની નોંધ.
