Manusmriti Constitution Assembly: મનુસ્મૃતિ, જાતિ અને મહિલા અધિકારો પર બંધારણ સભામાં શું ચર્ચા થઈ હતી?

Manusmriti Constitution Assembly: બંધારણ સભામાં ‘ભીમ સ્મૃતિ’થી મનુસ્મૃતિ સુધી, આંબેડકર અને બંધારણ પરની ઐતિહાસિક ચર્ચા

Manusmriti Constitution Assembly: 26 નવેમ્બર 1949ના રોજ બંધારણ સભા દ્વારા બંધારણ અપનાવવામાં આવ્યું તેના બે દિવસ પહેલાં, સમાજ સુધારક અને કોંગ્રેસ નેતા કેશવરાવ જેધેએ દેશનું નવું બંધારણ બનાવવા માટે ડૉ. બી.આર. આંબેડકર અને તેમના સાથીઓને અભિનંદન આપ્યા હતા. પરંતુ તેમને એક ચિંતા હતી.

જેધેએ કહ્યું હતું, “બંધારણ સભાના કેટલાક સભ્યોએ ડૉ. આંબેડકરને અભિનંદન આપતાં તેમને વર્તમાન મનુ કહ્યા છે. મને પૂરો વિશ્વાસ છે કે તેઓ આ નામથી બોલાવવાનું પસંદ નહીં કરે. હું જાણું છું કે તેઓ મનુને નફરત કરે છે, જેમણે ચાર જાતિઓ બનાવી છે, જેમાં સૌથી નીચી જાતિ અસ્પૃશ્યોની છે.”

1927માં મહાડ સત્યાગ્રહ દરમિયાન આંબેડકર દ્વારા જાહેરમાં મનુસ્મૃતિ બાળવામાં આવી હતી તે ઘટનાને યાદ કરતાં જેધેએ કહ્યું કે તેના બદલે આંબેડકરે ‘ભીમ સ્મૃતિ’ એટલે કે ભારતનું બંધારણ બનાવ્યું હતું.

લગભગ આઠ દાયકા બાદ પણ મનુસ્મૃતિ પરની ચર્ચાની રાજકીય અસર યથાવત છે. આ વર્ષે ઑગસ્ટમાં પુણેમાં ‘વિદ્યાર્થીઓની ગૂંજ’ કાર્યક્રમમાં કોંગ્રેસ નેતા રાહુલ ગાંધીની મનુસ્મૃતિ અને મહિલાઓના અધિકારો અંગેની ટિપ્પણીઓ પર BJPના અનેક નેતાઓએ તીખી પ્રતિક્રિયા આપી હતી.

લોકસભામાં વિપક્ષના નેતા રાહુલ ગાંધીએ “મનુસ્મૃતિ જેવી વિચારસરણી” વિરુદ્ધ વાત કરી હતી, વિદ્યાર્થીઓને “પિતૃસત્તાને ખતમ” કરવાની અપીલ કરી હતી અને કહ્યું હતું કે મહિલાઓ પોતાનાં માટે છે, પોતાના પિતા, પતિ કે પુત્રોની નથી. ગાંધીએ કહ્યું હતું, “મનુસ્મૃતિ સ્પષ્ટપણે કહે છે કે બાળપણમાં એક મહિલાએ પોતાના પિતાના આધિન રહેવું જોઈએ… યુવાનીમાં તે પોતાના પતિની હોય છે, જ્યારે તેના પતિનું મૃત્યુ થાય છે, ત્યારે તે પોતાના પુત્રોની હોય છે. એક મહિલા ક્યારેય સ્વતંત્ર ન હોવી જોઈએ… આ શબ્દો શરમજનક છે.”

તેના જવાબમાં BJPના નેતાઓએ મનુસ્મૃતિના અન્ય શ્લોકોનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો, જેના વિશે તેમનો દાવો હતો કે તેમાં મહિલાઓના સન્માન પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. તેમણે ગાંધી પર મહિલા સશક્તિકરણની આડમાં હિન્દુ ધર્મને નિશાન બનાવવાનો આરોપ પણ મૂક્યો હતો.

આ રાજકીય ચર્ચા એ જ ચર્ચાનો પડઘો છે, જે અગાઉથી જ બંધારણ સભા-વિધાનસભાની ચર્ચાઓ સુધી પહોંચી ગઈ હતી. હિન્દુ કોડ બિલ, સમાન નાગરિક સંહિતા, અનુસૂચિત જાતિઓ (SCs)ના ઉત્થાન અને અહીં સુધી કે બહુપત્નીત્વ અને બહુપતિત્વ પર ચર્ચા દરમિયાન પણ મનુસ્મૃતિ અને અન્ય સ્મૃતિઓનો વારંવાર ઉલ્લેખ થયો હતો.

જોકે, સભ્યોએ આ ગ્રંથનો અલગ-અલગ રીતે ઉપયોગ કર્યો હતો. કેટલાક સભ્યોએ સુધારાઓને આગળ વધારવા અથવા એ દર્શાવવા માટે વ્યૂહાત્મક રીતે તેનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો કે તેઓ મનુસ્મૃતિથી વિપરીત સિદ્ધાંતો સ્વીકારવા માટે તૈયાર છે. જ્યારે કેટલાક અન્ય સભ્યોએ પરંપરાગત હિન્દુ કાયદાનો બચાવ કરવા અને હિન્દુ કોડ બિલનો વિરોધ કરવા માટે સ્મૃતિઓનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો.

પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ સ્વર્ગીય કે.આર. નારાયણનના પૂર્વ પ્રેસ સચિવ એસ.એન. સાહૂએ કહ્યું, “ચર્ચા દરમિયાન ઘણા સભ્યોએ કહ્યું હતું કે આપણે જૂના કાયદાઓથી આગળ વધવાની જરૂર છે, જેના કારણે ઘણી બધી સમસ્યાઓ ઊભી થઈ હતી. આ રીતે જોવામાં આવે તો બંધારણ સભાનો અભિગમ ઘણો પ્રગતિશીલ હતો.”

આ સમજાવવા માટે સાહૂએ નવેમ્બર 1948માં બંધારણના મુસદ્દા પર ચર્ચા દરમિયાન બંધારણ સભાના સૌથી સક્રિય સભ્યોમાંના એક કે.એમ. મુનશીએ આપેલા નિવેદનનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. વિધાનસભા સમક્ષ પડતર હિન્દુ કાયદાના મુસદ્દાનો ઉલ્લેખ કરતાં મુનશીએ કહ્યું હતું કે તેના મોટા ભાગના પ્રાવધાનો મનુ અને યાજ્ઞવલ્ક્યના નિયમોની વિરુદ્ધ હશે. મુનશીએ કહ્યું હતું, “પરંતુ અંતે, આપણે એક આગળ વધતો સમાજ છીએ. આપણે એવી સ્થિતિમાં છીએ, જ્યાં ધાર્મિક પ્રથાઓમાં હસ્તક્ષેપ કર્યા વિના શક્ય દરેક રીતે રાષ્ટ્રને એકજૂથ અને મજબૂત કરવું પડશે.”

બંધારણને ‘ભીમ સ્મૃતિ’ કહેવામાં આવ્યું

NALSAR યુનિવર્સિટી ઑફ લૉના એડજંક્ટ પ્રોફેસર અને The Foresighted Ambedkarના લેખક અનુરાગ ભાસ્કરે કહ્યું કે સભ્યોના અલગ-અલગ વિચારો ખાસ કરીને આ વાતમાં જોવા મળતા હતા કે તેઓ પોતે આંબેડકરને કઈ દૃષ્ટિએ જોતા હતા. ભાસ્કરે કહ્યું, “કેટલીક શોષક જાતિઓમાંથી આવતા સભ્યોએ ભારતનું બંધારણ બનાવવાની પ્રક્રિયાનું નેતૃત્વ કરવા માટે ડૉ. આંબેડકરની પ્રશંસા કરી અને તેમને ‘આધુનિક મનુ’ કહ્યા. તેઓ બંનેને મુખ્યત્વે કાયદા બનાવનારા તરીકે જોતા હતા.”

જોકે, ભાસ્કરે કહ્યું કે દલિત સભ્યો “આ સરખામણીથી ખૂબ અસ્વસ્થ હતા.”

“તેમના માટે ડૉ. આંબેડકર મનુના વારસાને આગળ વધારનારા નહીં, પરંતુ તેને નકારનારા હતા. એક સભ્યએ યાદગાર રીતે કહ્યું હતું કે ‘મનુના કાયદા’ની જગ્યાએ ‘મહારનો કાયદો’ આવી ગયો છે, જે સમાનતા પર આધારિત છે. આ ડૉ. આંબેડકરની જાતિનો ઉલ્લેખ હતો. એક સભ્યએ બંધારણને ‘ભીમ સ્મૃતિ’ કહ્યું હતું.”

ખાસ વાત એ છે કે દલિત નેતા અને સભ્ય એચ.જે. ખાંડેકરે બંધારણને ‘મહારનો કાયદો’ ગણાવ્યો હતો. તેમણે મનુની સામાજિક વ્યવસ્થા અને દેશમાં અપનાવવામાં આવી રહેલા નવા કાનૂની માળખા વચ્ચેનો તફાવત સમજાવ્યો હતો.

ખાંડેકરે 21 નવેમ્બર 1949ના રોજ કહ્યું હતું, “જો હું આવું કહી શકું, તો હું આ બંધારણને મહારનો કાયદો કહું છું, કારણ કે ડૉ. આંબેડકર મહાર છે. હવે જ્યારે આપણે 26 જાન્યુઆરી 1950ના રોજ આ બંધારણની શરૂઆત કરીશું, ત્યારે મનુના કાયદાની જગ્યાએ મહારનો કાયદો હશે. અને મને આશા છે કે મનુના કાયદાથી વિપરીત, જેના હેઠળ દેશમાં ક્યારેય સમૃદ્ધિ આવી નથી, મહારનો કાયદો ભારતને ખરેખર સ્વર્ગ બનાવી દેશે.”

બંધારણ સભાના અન્ય સભ્ય હર ગોવિંદ પંતે કહ્યું હતું કે જૂની મનુ સ્મૃતિ અને વર્તમાન સ્મૃતિ એટલે કે બંધારણમાં “કેટલીક સમાનતા” છે. તેમણે બંધારણમાં અનુસૂચિત જાતિઓ અને અનુસૂચિત જનજાતિઓ માટે આપવામાં આવેલા સુરક્ષા પ્રાવધાનોની સરખામણી મનુસ્મૃતિમાં બ્રાહ્મણો માટે સુરક્ષા આપવાની વાત સાથે કરી હતી.

તેમણે કહ્યું હતું કે જૂના સમયમાં બ્રાહ્મણો પાસે કોઈ સંપત્તિ નહોતી અને તેઓ પોતાના માટે સુરક્ષા મેળવવી જરૂરી માનતા નહોતા, તેથી મનુસ્મૃતિમાં તેમની સુરક્ષાની જોગવાઈ કરવામાં આવી હતી. તેવી જ રીતે બંધારણમાં SCs અને STs માટે સુરક્ષાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. પંતે 24 નવેમ્બર 1949ના રોજ, બંધારણ અપનાવવામાં આવ્યું તેના બે દિવસ પહેલાં કહ્યું હતું, “તેમની (SCs અને STsની) સુરક્ષા જરૂરી હતી, કારણ કે તેઓ પોતાની રક્ષા પોતે કરી શકતા નહોતા. તેથી આપણે જોઈએ છીએ કે જૂની મનુસ્મૃતિ અને વર્તમાન સ્મૃતિમાં કેટલીક સમાનતા છે.”

પંતે કહ્યું હતું, “એકમાત્ર તફાવત એ છે કે ‘ગૌ, બ્રાહ્મણ હિતાય ચ’ (ગાય અને બ્રાહ્મણના હિત માટે)ની જગ્યાએ હવે ‘ગૌ પરિગણિત હિતાય ચ’ (ગાય અને અનુસૂચિત જાતિઓના હિત માટે) છે.”

જ્યારે મહિલા અધિકારોની તરફેણમાં દલીલ કરવા માટે મનુસ્મૃતિનો ઉલ્લેખ થયો

હિન્દુ કોડ બિલને 1955-56માં ચાર અલગ-અલગ વિધેયક તરીકે પસાર કરવામાં આવ્યા તે પહેલાં તેના અનેક સ્વરૂપો સામે આવ્યા હતા. આ બિલ 1947માં રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું અને 1948માં બંધારણ સભાની એક પ્રવર સમિતિને મોકલવામાં આવ્યું હતું. ત્યારબાદ તેને ફરીથી રજૂ કરવામાં આવ્યું અને 1949થી 1950 દરમિયાન બંધારણ સભા-વિધાનસભામાં તેના પર ચર્ચા થઈ હતી. બિલ અટકી જવાને કારણે સપ્ટેમ્બર 1951માં આંબેડકરે રાજીનામું આપ્યું હતું. તે સમયના કાયદા મંત્રીએ કહ્યું હતું કે બિલને “કોઈએ શોક વ્યક્ત કર્યા વિના અને કોઈ સન્માન વિના મારી નાખવામાં આવ્યું અને દફનાવી દેવામાં આવ્યું.”

બિલ પર ચર્ચા દરમિયાન આંબેડકરે મોટી સંખ્યામાં સ્મૃતિઓનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો અને કહ્યું હતું કે મનુ અને યાજ્ઞવલ્ક્યને સૌથી મોટા વિદ્વાનોમાં ગણવામાં આવતા હતા. આંબેડકરે 24 ફેબ્રુઆરી 1949ના રોજ કહ્યું હતું, “તેમાં કોઈ શંકા નથી કે જે બે સ્મૃતિકારોનો મેં ઉલ્લેખ કર્યો છે—યાજ્ઞવલ્ક્ય અને મનુ—તેઓ એવા 137 લોકોમાં સૌથી ઉપર છે, જેમણે સ્મૃતિઓ બનાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો.” આ વાત તેમણે મનુસ્મૃતિના મોટા પાયે દહનનું નેતૃત્વ કર્યાના 22 વર્ષ બાદ કહી હતી.

આંબેડકરે દલીલ કરી હતી કે મનુસ્મૃતિ અને યાજ્ઞવલ્ક્ય સ્મૃતિ બંનેમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે પુત્રી પોતાના પિતાની સંપત્તિમાં એક ચતુર્થાંશ હિસ્સાનો દાવો કરી શકે છે. તેમણે કહ્યું હતું, “એ અફસોસની વાત છે કે કોઈને કોઈ કારણસર પરંપરાએ તે વાતની અસરને ખતમ કરી દીધી છે, નહીં તો આપણી પોતાની સ્મૃતિઓના આધારે પુત્રી એક ચતુર્થાંશ હિસ્સાની હકદાર હોત.”

બિલે સ્મૃતિઓમાં જણાવાયેલા હિસ્સાથી એક પગલું આગળ વધીને પુત્રીનો હિસ્સો પુત્રના હિસ્સા જેટલો કરી દીધો હતો.

બિલનો વિરોધ કરનારા રૂઢિચુસ્ત લોકોને જવાબ આપતાં આંબેડકરે મનુનો “વ્યૂહાત્મક” રીતે ઉલ્લેખ કર્યો હતો. આ અંગે ભાસ્કરે દિપ્રિન્ટને કહ્યું, “તેમની દલીલ સીધી હતી: જો તેઓ આ વાત પર ભાર મૂકે છે કે હિન્દુ કોડ બિલ શાસ્ત્રો અનુસાર જ હોવું જોઈએ, તો તેઓ એ હકીકતને અવગણી શકતા નથી કે જેમને તેઓ સૌથી વધુ માનતા હતા, તેમણે પણ અપરિણીત પુત્રીઓને વારસામાં કેટલોક હિસ્સો આપવાનું સમર્થન કર્યું હતું. તેઓ મહિલાઓને સંપત્તિમાં હિસ્સો આપવાનો ઇનકાર કરવા માટે પરંપરાના કેટલાક ભાગોનો ઉલ્લેખ કરી શકતા નહોતા અને એ જ પરંપરાના એવા ભાગોને અવગણી શકતા નહોતા, જેનાથી મહિલાઓને લાભ મળતો હતો.”

ભાસ્કરે આગળ કહ્યું, “ડૉ. આંબેડકર શોષક જાતિઓ દ્વારા શાસ્ત્રોના પસંદગીયુક્ત અને પોતાની અનુકૂળતા મુજબના ઉપયોગને સામે લાવી રહ્યા હતા. તેઓ મનુસ્મૃતિને મહિલાઓના અધિકારોના સ્ત્રોત અથવા આધાર તરીકે રજૂ કરી રહ્યા નહોતા. ન તો તેઓ જાતિ આધારિત, પિતૃસત્તાક અને અસમાન સામાજિક વ્યવસ્થાની પોતાની મૂળભૂત ટીકા પરથી પાછળ હટી રહ્યા હતા, જેને મનુસ્મૃતિનું સમર્થન હતું.”

તેમણે કહ્યું કે જ્યારે આંબેડકરે મનુ અને યાજ્ઞવલ્ક્યને સૌથી મોટા સ્મૃતિકાર ગણાવ્યા, ત્યારે તેઓ માત્ર “પરંપરાગત હિન્દુ કાયદાની અંદર તેમના સાપેક્ષ મહત્વને સ્વીકારી રહ્યા હતા.”

ભાસ્કરે કહ્યું, “તેનો અર્થ તેમના નિયમોને નૈતિક રીતે યોગ્ય માનવાનો નહોતો. એ સ્વીકારવું કે કોઈ ગ્રંથને ઇતિહાસમાં સત્તા પ્રાપ્ત રહી છે, તે એવું માનવા સમાન નથી કે તે સત્તા ન્યાયપૂર્ણ, કાયદેસર અથવા સન્માનને લાયક છે.”

આ રીતે, મહિલાઓને વારસામાં હિસ્સો આપવાને પરંપરાથી અલગ પગલું ગણાવવાને બદલે, આંબેડકરે સ્મૃતિઓમાં આપવામાં આવેલા પ્રાવધાનોનો ઉપયોગ એ દર્શાવવા માટે કર્યો હતો કે ઇતિહાસમાં મહિલાઓને આવા અધિકારો મળ્યા હતા, જેને પાછળની પ્રથાઓએ મર્યાદિત કરી દીધા હતા.

આંબેડકરે પોતાને “પ્રગતિશીલ રૂઢિચુસ્ત” પણ ગણાવ્યા હતા. તેના માટે તેમણે દાર્શનિક એડમંડ બર્કના આ વિચારનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો કે સુધારા જૂની સંસ્થાઓના પાયા પર થવા જોઈએ.

બિલની તરફેણમાં દલીલ કરતાં આંબેડકરે કહ્યું હતું, “તેમણે (બર્કે) કહ્યું હતું કે જે લોકો કોઈ વ્યવસ્થાને જાળવી રાખવા માંગે છે, તેમણે તેમાં સુધારો કરવા માટે તૈયાર રહેવું જોઈએ અને હું આ સદનને માત્ર એટલું જ કહી રહ્યો છું: જો તમે હિન્દુ વ્યવસ્થા, હિન્દુ સંસ્કૃતિ, હિન્દુ સમાજને જાળવી રાખવા માંગો છો, તો જ્યાં સુધારાની જરૂર હોય ત્યાં સુધારો કરવામાં અચકાશો નહીં. આ બિલ હિન્દુ વ્યવસ્થાના એવા ભાગોમાં સુધારા સિવાય બીજું કંઈ માંગતું નથી, જે લગભગ જર્જરિત થઈ ગયા છે.”

સાહૂ સમજાવે છે કે પોતાને પ્રગતિશીલ રૂઢિચુસ્ત ગણાવીને આંબેડકરનો અર્થ હતો કે તેઓ “હિન્દુ સમાજમાં જે સારું છે તેને જાળવી રાખવા માંગતા હતા અને તેથી તેમનો હેતુ હિન્દુ સમાજમાં સુધારો કરીને તેને જાળવી રાખવાનો હતો.”

આ જ ચર્ચા દરમિયાન અન્ય સભ્ય એચ.વી. કામથે જણાવ્યું હતું કે આંબેડકરે સ્મૃતિઓના કેટલાક સંદર્ભો આપવાનું વચન આપ્યું હતું. તેમણે પૂછ્યું હતું, “શું તેઓ પોતાનું વચન પૂરું કરશે?”

જવાબમાં આંબેડકરે કહ્યું હતું કે તેઓ અંતમાં આવું કરશે. તેમણે કહ્યું હતું, “હું કેટલાક એવા ગ્રંથોનો ઉલ્લેખ કરવાનો હતો, જે દર્શાવે છે કે વેદોએ મહિલાઓને જે અધિકારો આપ્યા હતા, તે પાછળથી સ્મૃતિઓએ લઈ લીધા અને કેટલીક અન્ય સ્મૃતિઓએ તે અધિકારો પરત આપવાનો પ્રયાસ કર્યો. હું મારા ભાષણ દરમિયાન તેમનો ઉલ્લેખ કરીશ.”

સ્મૃતિઓ પરની તેમની વ્યૂહાત્મક નિર્ભરતા તેમના એવા તર્કોમાં પણ જોવા મળી હતી, જેમાં તેમણે મહિલાઓને સંપત્તિના અધિકારો આપવાની વાત આગળ વધારવા માટે સ્ત્રીધનનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો.

તે જ દિવસે આંબેડકરે જણાવ્યું હતું કે મહિલાઓને સંપત્તિ પર સંપૂર્ણ અધિકાર આપવાની વિરુદ્ધની દલીલો એ વિચાર પર આધારિત હતી કે મહિલાઓ “નબળી બુદ્ધિ” ધરાવે છે, “દરેક પ્રકારના લોકોના પ્રભાવમાં સરળતાથી આવી જાય છે” અને “ચાલાક પુરુષો” મહિલાઓને એવી રીતે પ્રભાવિત કરી શકે છે કે તેઓ પોતાના અને અન્ય લોકોના નુકસાન માટે પોતાની સંપત્તિ આપી દે.

જોકે, તેમણે કહ્યું હતું કે “કેટલાક પ્રકારની સંપત્તિ, જેને સ્ત્રીધન કહેવામાં આવે છે, તેમાં સ્મૃતિઓ મહિલાઓને સંપૂર્ણ અધિકાર આપવા માટે તૈયાર છે.”

તેમણે કહ્યું હતું, “તેમાં બિલકુલ કોઈ સવાલ હોઈ શકે નહીં કે એક મહિલાને પોતાની સ્ત્રીધન સંપત્તિ પર સંપૂર્ણ અધિકાર છે. તે પોતાની ઇચ્છા મુજબ તેને કોઈપણ રીતે આપી શકે છે. સદન સમક્ષ મારી દલીલ આ છે. જો મહિલાને પોતાની સ્ત્રીધન સંપત્તિનો પોતાની ઇચ્છા મુજબ શ્રેષ્ઠ રીતે ઉપયોગ કરવા માટે વિશ્વાસપાત્ર માનવામાં આવી શકે અને કોઈએ પણ મિતાક્ષરાના આ નિયમને રદ કરવાની તરફેણમાં ક્યારેય દલીલ કરી નથી, તો સંપત્તિના બીજા ભાગ એટલે કે વિધવાની સંપત્તિ, જે મહિલાને વારસામાં મળી છે, તે સંપૂર્ણપણે તેની પોતાની સંપત્તિ ન હોવી જોઈએ એવું કહેનારા વિરોધીઓ પર સાબિત કરવાની જવાબદારી છે.”

રૂઢિચુસ્ત લોકોએ સુધારાનો વિરોધ કરવા માટે મનુસ્મૃતિનો ઉલ્લેખ કર્યો

હિન્દુ કોડ બિલ પરની ચર્ચાના બીજા પક્ષના સભ્યોએ પણ સ્મૃતિઓના એ જ સંદર્ભોનો ઉપયોગ કર્યો હતો. જ્યારે આંબેડકરે 137 સ્મૃતિઓ હોવાની વાત કરી અને મહિલાઓના અધિકારોના સમર્થનમાં મનુ અને યાજ્ઞવલ્ક્યનો ઉલ્લેખ કર્યો, ત્યારે કેટલાક સભ્યોએ તેમના દ્વારા આ ગ્રંથોના ઉપયોગની રીત પર સવાલો ઉઠાવ્યા.

ચર્ચા દરમિયાન આંબેડકરે કહ્યું હતું, “મને ખબર નથી કે આપણા જૂના બ્રાહ્મણો સ્મૃતિઓ લખવામાં આટલા વ્યસ્ત કેમ રહેતા હતા અને પોતાનો સમય બીજું કંઈ કરવામાં કેમ નહોતા લગાવતા. જો એમ પણ માની લઈએ કે તે સમયે આ જ સૌથી જરૂરી કામ હતું, તો પણ આવું કહેવું મુશ્કેલ છે.”

તેના જવાબમાં, એક દિવસ બાદ 25 ફેબ્રુઆરી 1949ના રોજ મહારાષ્ટ્રના સ્વાતંત્ર્ય સેનાની વી.એસ. સરવટે, જેઓ RSSના પૂર્વ સરસંઘચાલક રહી ચૂક્યા હતા, કહ્યું હતું કે આંબેડકરનું આ નિવેદન તેમના બાકીના સ્પષ્ટ અને સરળતાથી સમજી શકાય તેવા ભાષણમાં “ખૂબ જ બિનજરૂરી” હતું.

તેમણે આગળ કહ્યું હતું, “હું તેમને યાદ અપાવવા માંગું છું કે આ 137 સ્મૃતિઓ એકસાથે લખવામાં આવી નહોતી. તે ઓછામાં ઓછા 250 વર્ષથી વધુ સમયગાળા દરમિયાન લખવામાં આવી હતી. આ હિસાબે દરેક સ્મૃતિ લખવામાં સરેરાશ લગભગ 20 વર્ષ લાગ્યા. એટલે દરેક પેઢી માટે એક, પરંતુ… એક વર્ષ દરમિયાન માનનીય ડૉક્ટરે એકથી વધુ સ્મૃતિઓ તૈયાર કરી દીધી. તેથી તેમણે… આવી બિનજરૂરી ટિપ્પણી કરવાથી બચવું જોઈએ.”

અન્ય સભ્ય ગોકુલભાઈ દૌલતરામ ભટ્ટે પણ સ્મૃતિઓ અંગે આંબેડકરના નિવેદન સામે વાંધો ઉઠાવ્યો હતો. તેમણે સવાલ કર્યો હતો, “તેઓ (આંબેડકર) કહે છે, ‘સ્મૃતિઓ બનતી રહી. બ્રાહ્મણો લખતા રહ્યા. અંતે તેમની પાસે બીજું શું કામ હતું?’ તમારો વિભાગ શું કામ કરે છે? સ્મૃતિઓના લેખકોએ પણ બિલકુલ આ જ કામ કર્યું. આ એવો વિભાગ હતો, જે સમયાંતરે કાયદાઓ અને નિયમોમાં ફેરફાર કરતો હતો.”

ભટ્ટે સ્મૃતિઓ અને સ્મૃતિકારો એટલે કે તેમના લેખકોની સમજદારી વિશે પણ વાત કરી હતી. તેમણે જણાવ્યું હતું કે સ્મૃતિકારોએ કહ્યું હતું કે જો કોઈ મહિલાને તેનું સ્ત્રીધન આપવામાં ન આવે, તો તેને પુત્ર જેટલો સંપત્તિમાં હિસ્સો આપવો જોઈએ.

તેમણે કહ્યું હતું, “આવું વિચારવું ખોટું છે કે આપણા સ્મૃતિકારોએ કંઈપણ વિચાર્યા વિના લખ્યું હતું. આપણા સ્મૃતિકારો યુજેનિક્સ (વંશ સુધાર વિજ્ઞાન)ના વિજ્ઞાનના ખૂબ મોટા જાણકાર હતા. તેઓ સામાન્ય લોકો નહોતા. તેઓ ખૂબ ભણેલા અને સારી માહિતી ધરાવતા લોકો હતા. તેમણે જે પણ સિદ્ધાંતો બનાવ્યા, તે દરેક રીતે યોગ્ય હતા અને તેમને સંપૂર્ણ વિચારવિમર્શ બાદ જણાવવામાં આવ્યા હતા.”

ભટ્ટે કહ્યું હતું કે તેમના નિર્ણયો એટલા યોગ્ય હતા કે 6, 8, 10 કે 12 મહિના બાદ તેમાં કોઈ ફેરફાર કરવો જરૂરી માનવામાં આવતો નહોતો.

તેમણે કહ્યું હતું, “આપણા સ્મૃતિકારો ખૂબ સમજદાર અને બુદ્ધિશાળી હતા. તેમણે જે લખ્યું છે, તેમાં ફેરફાર સૂચવવા માટે સૈંકડો વર્ષના ઊંડા વિચારની જરૂર છે. તેમાં કોઈ શંકા નથી કે તમે સમય અનુસાર તેમાં યોગ્ય ફેરફાર કરી શકો છો, કારણ કે સમયાંતરે આ સ્મૃતિઓમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યા છે, પરંતુ આપણે સંપૂર્ણ રીતે વિચારવું પડશે કે આ ફેરફારો લાગુ કરવાથી સમાજને લાભ થશે કે નુકસાન.”

સેન્ટ્રલ પ્રોવિન્સિસ અને બેરાર તરફથી બંધારણ સભા માટે ચૂંટાયેલા સેઠ ગોવિંદ દાસના જણાવ્યા મુજબ, હિન્દુ કોડ બિલનો વિરોધ કરનારા જૂથોમાં એવા લોકો સામેલ હતા, “જે આ જ વિચારસરણી સાથે આ કાયદાનો વિરોધ કરી રહ્યા હતા, જેવી વિચારસરણી સતી પ્રથા નાબૂદ કરનારા કાયદાના સમયે કેટલાક વિરોધીઓએ દર્શાવી હતી, જે કાયદો સ્વર્ગીય શ્રી ઈશ્વરચંદ્ર વિદ્યાસાગરે વિધવા પુનર્વિવાહ માટે પસાર કરાવ્યો હતો અને જે કાયદો શ્રી શારદાએ બાળલગ્ન રોકવા માટે રજૂ કર્યો હતો.”

તેમણે કહ્યું હતું કે આ જૂથનું માનવું હતું કે વેદો, શાસ્ત્રો અને સ્મૃતિઓમાં જે લખવામાં આવ્યું છે તેમાં કોઈ ફેરફાર કરી શકાય નહીં.

જોકે, દાસે જણાવ્યું હતું કે જો કોઈ સ્મૃતિઓ વાંચે, તો એક સ્મૃતિમાં જણાવાયેલા નિયમો બીજી સ્મૃતિથી અલગ હતા. તેમણે આંબેડકરની આ વાતનું પુનરાવર્તન કર્યું હતું કે સ્મૃતિઓએ મહિલાઓને સંપત્તિમાં એક ચતુર્થાંશ હિસ્સા સુધી વારસાનો અધિકાર આપ્યો હતો.

દાસે કહ્યું હતું કે મહિલાઓને સંપત્તિમાં વારસાનો અધિકાર ન આપવો “સૌથી મોટો અન્યાય” હશે, પરંતુ “વારસાના મામલે કેટલાક સુધારા જરૂર કરવા જોઈએ, ભલે મનુ અને યાજ્ઞવલ્ક્યના વિચારો આવાં જ કેમ ન હોય.”

દાસનું માનવું હતું કે જૂના સમયની માતૃસત્તાક વ્યવસ્થામાંથી પિતૃસત્તાક વ્યવસ્થામાં પરિવર્તનને કારણે મહિલાઓને પોતાના પિતાની સંપત્તિમાં હિસ્સો મળવો જોઈએ નહીં, પરંતુ તેમને પોતાના સસરાની સંપત્તિમાં હિસ્સો મળવો જોઈએ.

ચર્ચા માત્ર વારસા સુધી મર્યાદિત નહોતી

સ્મૃતિઓનો ઉલ્લેખ લગ્ન, સમાન નાગરિક સંહિતા અને વ્યક્તિગત કાયદો કેટલી હદ સુધી ધાર્મિક પરંપરાઓ પર આધારિત રહેવો જોઈએ તે સવાલ અંગેની ચર્ચામાં પણ થયો હતો.

બહુપત્નીત્વ અને બહુપતિત્વને મંજૂરી આપતી જોગવાઈની તરફેણમાં દલીલ કરતાં, જો બંને પતિ-પત્ની તેના માટે સંમત હોય, કામથે કહ્યું હતું, “આપણા ઇતિહાસ—આપણા લાંબા અને જૂના હિન્દુ ઇતિહાસની એક દુઃખદ વાત અથવા પરિવર્તન રહ્યું છે કે આર્ય યુગના શરૂઆતના સમય, વૈદિક, ઉપનિષદ અને સ્મૃતિ યુગમાં મહિલાઓને જે પણ અધિકારો મળેલા હતા, તે બાદમાં ખતમ થઈ ગયા અને મધ્યકાલમાં તેમને લાગુ કરવામાં આવ્યા નહીં. મને આશા છે કે આ કોડ એવું કામ કરશે કે જે મહિલાઓનું સ્વર્ગ અંધકારમય મધ્યકાલમાં ખોવાઈ ગયું હતું, તેમને આધુનિક યુગમાં તે પાછું મળી શકે.”

કે.એમ. મુનશીએ પણ સમાન નાગરિક સંહિતા માટે બંધારણમાં જોગવાઈની તરફેણમાં દલીલ કરતાં જૂના ગ્રંથોનો ઉપયોગ કર્યો હતો. તેમણે કહ્યું હતું કે જો જૂના સમયની ધાર્મિક પ્રથાઓનું અર્થઘટન એટલી વ્યાપક રીતે કરવામાં આવ્યું હતું કે તેમાં જીવનનો દરેક ભાગ સામેલ થઈ ગયો હતો, તો હવે એક સીમા નક્કી કરવાનો સમય આવી ગયો છે. તેમણે કહ્યું હતું, “આપણે એવી સ્થિતિ સુધી પહોંચી ગયા છીએ, જ્યારે આપણે સ્પષ્ટપણે કહેવું પડશે કે આ બાબતો ધર્મનો ભાગ નથી, પરંતુ સંપૂર્ણપણે ધર્મનિરપેક્ષ કાયદા સાથે જોડાયેલી બાબતો છે.”

તેથી, કેટલાક સભ્યોએ સ્મૃતિઓ અને ધાર્મિક સત્તાધિકારીઓ દ્વારા જણાવાયેલા નિયમોથી આગળ જોવાની વાત કરી અને લગ્ન તથા છૂટાછેડા જેવા વ્યક્તિગત મામલાઓ પણ આધુનિક અને લોકશાહી કાયદા દ્વારા ચલાવવાની તરફેણમાં દલીલ કરી.

મનુ અને જાતિનો સવાલ

જો હિન્દુ કોડ બિલની ચર્ચામાં આંબેડકરે સુધારાના સમર્થનમાં પરંપરાગત ગ્રંથોનો “વ્યૂહાત્મક” રીતે ઉપયોગ કર્યો હતો, તો મનુસ્મૃતિનો તેમનો વ્યાપક વિરોધ જાતિ વ્યવસ્થા સાથેના તેના સંબંધથી અલગ નહોતો.

ભાસ્કરે કહ્યું કે આંબેડકર “મનુસ્મૃતિના સૌથી કડક વિરોધીઓમાંના એક હતા અને કદાચ આધુનિક ભારતીય ઇતિહાસમાં કોઈપણ વ્યક્તિએ તેમની જેમ વ્યવસ્થિત રીતે તેની ટીકા અને પડકાર કર્યો નથી.”

તેમણે દિપ્રિન્ટને કહ્યું, “તેમના સમગ્ર લેખનમાં તેમણે મનુસ્મૃતિને જાતિ વ્યવસ્થા, અસ્પૃશ્યતા અને મહિલાઓ તથા શોષિત જાતિઓ પરના અત્યાચારને યોગ્ય ઠેરવતા સ્ત્રોત તરીકે રજૂ કરી હતી. તેમણે ‘જાતિના વિનાશ’માં મનુની કડક ટીકા કરી હતી. તેમના નેતૃત્વ હેઠળ મહાડમાં મનુસ્મૃતિ બાળવી એ આ વિરોધનું સૌથી સ્પષ્ટ જાહેર ઉદાહરણ હતું.”

ખાસ વાત એ છે કે બંધારણ બનાવનારાઓ સામે એક મોટો મુદ્દો એવા લોકોની સ્થિતિ સુધારવાનો પણ હતો, જેમને દેશમાં સદીઓથી ભેદભાવનો સામનો કરવો પડ્યો હતો.

27 નવેમ્બર 1947ના રોજ વી.આઈ. મુનીસ્વામીએ અનુસૂચિત જાતિઓની સ્થિતિ સુધારવા અને જાતિ આધારિત ભેદભાવની સતત અસર દૂર કરવા માટે પગલાં લેવાની માંગ કરતાં એક પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો હતો. તેમણે માંગ કરી હતી કે કેન્દ્ર સરકાર આગામી 10 વર્ષ સુધી દર વર્ષે ઓછામાં ઓછા 1 કરોડ રૂપિયા ખર્ચે, જેથી SCsની સ્થિતિ સુધારી શકાય. તેના માટે તેમને ઘર બનાવવા માટે જમીન અને પીવાનું પાણી આપવામાં આવે તથા પ્રાંતીય સરકારો તરફથી આપવામાં આવતી શિક્ષણ સંબંધિત સહાયમાં પણ વધારાની મદદ આપવામાં આવે. ડિસેમ્બર 1947માં 1 કરોડ રૂપિયા ખર્ચ કરવાની નક્કી રકમની જગ્યાએ “પૂરતા પગલાં” લેવાનો સુધારો રજૂ કરવામાં આવ્યો અને તેને સ્વીકારી લેવામાં આવ્યો.

આ પ્રસ્તાવ પર ચર્ચા દરમિયાન પંજાબના દલિત નેતા પ્રોફેસર યશવંત રાયે કહ્યું હતું કે હિન્દુ સમાજે હજારો વર્ષોથી “આ ગરીબ લોકોને નીચી જાતિના ગણીને તેમની સાથે વ્યવહાર કર્યો છે અને તેમના સમાનતાના અધિકારો છીનવી લીધા છે.”

તેમણે કહ્યું હતું, “…મનુસ્મૃતિમાં સ્પષ્ટપણે લખ્યું છે કે પ્રથમ ત્રણ વર્ગ એટલે કે બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય દ્વિજ છે, ચોથો શૂદ્ર છે અને પાંચમો કોઈ વર્ગ નથી. તેથી હરિજન ચોથા જૂથમાં આવે છે અને હિન્દુ સમાજનો ભાગ છે.”

મનુસ્મૃતિનો ઉલ્લેખ કરતાં રાયે શૂદ્રો સાથે ભોજન કરવા અંગે ઉઠાવવામાં આવેલા સવાલોનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમણે કહ્યું હતું, “ભગવાન મનુએ કહ્યું છે—આપણે શૂદ્રના હાથે બનાવેલું ભોજન ખાવું જોઈએ, ખાસ કરીને ત્યારે જ્યારે શૂદ્રે ખુલ્લેઆમ પોતાની ઓળખ જણાવી હોય.”

રાયે એમ પણ કહ્યું હતું કે જૂના સમયમાં જે વર્ગીકરણ હતું, તે કામના આધારે હતું, વ્યક્તિના જન્મના આધારે નહીં. તેમણે કહ્યું હતું, “આ આપણા માટે શરમની વાત છે. તેથી આપણે અસ્પૃશ્યતા દૂર કરીને હિન્દુ સમાજમાંથી આ બદનામીના ડાઘને મિટાવીશું. જાતિના ભેદને ખતમ કરતાં આપણે પરસ્પર સાથે બેસીને ભોજન કરવાની વ્યવસ્થાને ફરીથી ઊભી કરવી પડશે.”

સુધારાઓ સાથે આ પ્રસ્તાવ સ્વીકારી લેવામાં આવ્યો.