Mekedatu Project Dispute: કાવેરી નદી પર પ્રસ્તાવિત મેકેદાતુ ડેમ પરિયોજનાને લઈને તમિલનાડુ અને કર્ણાટક વચ્ચે વિવાદ એકવાર ફરી તેજ થઈ ગયો છે. તમિલનાડુ વિધાનસભાએ સર્વસંમતિથી એક પ્રસ્તાવ પસાર કરીને કર્ણાટક સરકારની તે યોજનાનો વિરોધ કર્યો છે, જેમાં કાવેરી નદી પર મેકેદાતુમાં પેયજળ અને બેલેન્સિંગ જળાશય બનાવવાની વાત કહેવામાં આવી છે. તમિલનાડુને આશંકા છે કે કર્ણાટક હવે આ પરિયોજનાની સંશોધિત વિસ્તૃત પરિયોજના રિપોર્ટ (DPR) કેન્દ્રને સોંપવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે. આ સ્થિતિ ત્યારે બની, જ્યારે સુપ્રીમ કોર્ટે નવેમ્બર ૨૦૨૫ ના પોતાના ફેસલા પર પુનર્વિચારની તમિલનાડુની અરજી ફગાવી દીધી. અદાલતે કહ્યું કે કર્ણાટકના પ્રસ્તાવિત ડેમને પડકાર આપવો હજુ સમય પહેલા છે.
કાવેરી નદીના પાણીને લઈને તમિલનાડુ અને કર્ણાટક વચ્ચે દાયકાઓથી વિવાદ ચાલતો આવી રહ્યો છે. હવે આ જ નદી પર પ્રસ્તાવિત મેકેદાતુ ડેમ પરિયોજનાને લઈને બંને રાજ્યો વચ્ચે નવો વિવાદ ખડો થઈ ગયો છે. કર્ણાટક આ પરિયોજનાને જલ્દી શરૂ કરવા માંગે છે, જ્યારે તમિલનાડુ તેનો સતત વિરોધ કરી રહ્યું છે. તમિલનાડુનું કહેવું છે કે આ ડેમથી રાજ્યને મળતા કાવેરીના પાણી પર અસર પડશે અને ખેડૂતોને નુકસાન થશે.
શું છે મેકેદાતુ પરિયોજના?
મેકેદાતુનો અર્થ છે ‘બકરીની છલાંગ’. આ કાવેરી અને અર્કાવતી નદીઓના સંગમ પર સ્થિત એક ઊંડી ખીણ છે. આ જગ્યા કર્ણાટકના રામનગર જિલ્લાના કનકપુરા તાલુકામાં છે અને બેંગલુરુથી આશરે ૧૦૦ કિલોમીટર દૂર સ્થિત છે. કર્ણાટક સરકારે વર્ષ ૨૦૧૩ માં અહીં બહુઉદ્દેશ્યીય જળાશય બનાવવાની યોજના રજૂ કરી હતી. શરૂઆતમાં તેની અનુમાનિત કિંમત આશરે ૫,૯૧૨ કરોડ રૂપિયા હતી, જે બાદમાં વધીને આશરે ૯,૦૦૦ કરોડ રૂપિયા થઈ ગઈ. આ પરિયોજના હેઠળ આશરે ૬૭.૧૬ TMC (હજાર મિલિયન ઘન ફૂટ) પાણી સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતાવાળું જળાશય બનાવવાનું પ્રસ્તાવિત છે.
પરિયોજનાનો ઉદ્દેશ્ય શું છે?
કર્ણાટક સરકારનું કહેવું છે કે આ પરિયોજનાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય બેંગલુરુ, રામનગર અને આસપાસના ઈલાકાઓમાં વધતી વસ્તી માટે પેયજળ ઉપલબ્ધ કરાવવાનો છે. આ સિવાય આ પરિયોજનાથી ૪૦૦ મેગાવોટ વીજળી પણ પેદા કરવામાં આવશે. સરકારનો દાવો છે કે તેમાં સિંચાઈની કોઈ નવી યોજના સામેલ નથી અને તમિલનાડુને તેના હિસ્સાનું પાણી આપ્યા બાદ જ વધારાનું પાણી સંગ્રહ કરવામાં આવશે.
ડેમ પર કેમ છે વિવાદ?
આ વિવાદને ઉકેલવા માટે કાવેરી જળ વિવાદ ટ્રિબ્યુનલ અને બાદમાં સુપ્રીમ કોર્ટે પાણીના બંટવારાનો ફેસલો આપ્યો હતો. તમિલનાડુનું કહેવું છે કે જો કર્ણાટક મેકેદાતુ ડેમ બનાવે છે, તો તે પાણી રોકી શકે છે, જેનાથી રાજ્યના કાવેરી ડેલ્ટામાં ખેતી પ્રભાવિત થશે. બીજી તરફ કર્ણાટકનું કહેવું છે કે તે તમિલનાડુના હિસ્સાનું પાણી નહીં રોકે.
તમિલનાડુ કેમ કરી રહ્યું છે વિરોધ?
તમિલનાડુનું માનવું છે કે મેકેદાતુ ડેમ બનવાથી કાવેરી નદીનો પ્રાકૃતિક પ્રવાહ પ્રભાવિત થશે. તેનાથી રાજ્યના ખેડૂતો માટે ઉપલબ્ધ પાણી ઓછું થઈ શકે છે અને સિંચાઈ પર અસર પડશે. તમિલનાડુનું એ પણ કહેવું છે કે આ પરિયોજના કાવેરી જળ વિવાદ ટ્રિબ્યુનલના અંતિમ ફેસલાની ભાવનાની વિરુદ્ધ છે. ટ્રિબ્યુનલે બંને રાજ્યો વચ્ચે પાણીના બંટવારાનો સ્પષ્ટ ફોર્મ્યુલા નક્કી કર્યો હતો. પૂર્વ મુખ્યમંત્રી જે. જયલલિતાએ ૨૦૧૩ માં તત્કાલીન પ્રધાનમંત્રીને પત્ર લખીને આ પરિયોજનાને મંજૂરી નહીં આપવાની માંગ કરી હતી. તેમનો તર્ક હતો કે કોઈ પણ ઉપરી ધારાવાળું રાજ્ય, નિચલી ધારાવાળા રાજ્યની સહમતી વગર આંતરરાજ્ય નદી પર આવું નિર્માણ ન કરી શકે.
સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી પહોંચ્યો મામલો
તમિલનાડુ સરકારે ૨૦૧૩ માં સુપ્રીમ કોર્ટમાં અરજી દાખલ કરીને મેકેદાતુ અને શિવનાસમુદ્ર પરિયોજનાઓ પર રોક લગાવવાની માંગ કરી હતી. રાજ્યનું કહેવું હતું કે આ પરિયોજનાઓનું નિર્માણ કેન્દ્ર સરકારની એજન્સીના માધ્યમથી અને તમામ રાજ્યોની સહમતીથી થવું જોઈએ.
કર્ણાટકે શું પગલાં લીધા?
ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૭ માં કર્ણાટકની તત્કાલીન સરકારે આ પરિયોજનાને સિદ્ધાંતતઃ મંજૂરી આપી. ત્યારબાદ પરિયોજનાની પ્રી-ફીઝિબિલિટી રિપોર્ટ કેન્દ્રીય જળ આયોગને મોકલવામાં આવી, પરંતુ કેટલીક ખામીઓના કારણે તેને પાછી મોકલી દેવામાં આવી. બાદમાં રિપોર્ટમાં સુધારો કરીને ફરી પ્રસ્તુત કરવાની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ. હાલના વર્ષોમાં કર્ણાટક સરકાર સતત પરિયોજનાને આગળ વધારવાની કોશિશ કરી રહી છે અને સંશોધિત વિસ્તૃત પરિયોજના રિપોર્ટ તૈયાર કરી રહી છે.
કાવેરી જળ વ્યવસ્થાપન પ્રાધિકરણની ભૂમિકા
૧૬ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૮ ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશ બાદ કાવેરી જળ વ્યવસ્થાપન પ્રાધિકરણનું ગઠન કરવામાં આવ્યું. તેનો ઉદ્દેશ્ય કાવેરી નદીના પાણીના બંટવારા પર અદાલતના આદેશોને લાગુ કરાવવાનો અને ભવિષ્યના વિવાદોની નિગરાની કરવાનો છે. જોકે, તમિલનાડુનું કહેવું છે કે પ્રાધિકરણ બનવા છતાં કર્ણાટક કોઈ પણ નવી પરિયોજના પર એકતરફી ફેસલો ન લઈ શકે. રાજ્યનો આરોપ છે કે વગર તેની સહમતીએ પરિયોજનાને આગળ વધારવી સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશ અને સંઘીય વ્યવસ્થાની ભાવનાની વિરુદ્ધ છે.
શું છે વર્તમાન સ્થિતિ?
હાલમાં સુપ્રીમ કોર્ટે તમિલનાડુની પુનર્વિચાર અરજી ફગાવતા કહ્યું કે હજુ પરિયોજનાને પડકાર આપવો સમય પહેલા છે. ત્યારબાદ કર્ણાટક સંશોધિત DPR ને આગળ વધારવાની તૈયારીમાં છે, જ્યારે તમિલનાડુ વિધાનસભાએ સર્વસંમતિથી પ્રસ્તાવ પસાર કરીને સાફ કરી દીધું છે કે તે મેકેદાતુ પરિયોજનાનું કોઈ પણ હાલતમાં સમર્થન નહીં કરે.
વિવાદનું મૂળ કારણ શું?
વિવાદનું સૌથી મોટું કારણ કાવેરી નદીના પાણી પર અધિકાર અને તેના ઉપયોગને લઈને બંને રાજ્યોની અલગ-અલગ વિચારસરણી છે. કર્ણાટકનું કહેવું છે કે આ પરિયોજના માત્ર પેયજળ અને વીજળી ઉત્પાદન માટે છે, જ્યારે તમિલનાડુને ડર છે કે તેનાથી તેના હિસ્સાનું પાણી ઓછું થઈ જશે અને લાખો ખેડૂતોની સિંચાઈ પ્રભાવિત થશે. આ જ વજહ છે કે મેકેદાતુ પરિયોજના આજે પણ બંને રાજ્યો વચ્ચે સૌથી સંવેદનશીલ મુદ્દાઓમાંથી એક બની રહી છે.
વિવાદ પર નવી રાજનીતિ?
હવે તમિલનાડુની વિપક્ષી પાર્ટી PMK (પટ્ટાળી મક્કલ કાચી) એ રાજ્ય સરકારથી આ મુદ્દે તરત સર્વદલીય બેઠક બોલાવવાની માંગ કરી છે. પાર્ટીનું કહેવું છે કે કર્ણાટક તેજીથી ડેમ પરિયોજનાને આગળ વધારી રહ્યું છે, જ્યારે તમિલનાડુ સરકાર પ્રભાવી પગલાં નથી લઈ રહી. તેનાથી કાવેરી ડેલ્ટાના ખેડૂતોમાં ચિંતા વધી ગઈ છે.
નવા ટ્રિબ્યુનલની માંગ પર ખેડૂતોની આપત્તિ
હાલમાં તમિલનાડુ વિધાનસભાએ મેકેદાતુ વિવાદના સમાધાન માટે નવું ટ્રિબ્યુનલ બનાવવાની માંગવાળો પ્રસ્તાવ પસાર કર્યો હતો. અંબુમણિ રામદાસનું કહેવું છે કે ખેડૂતો આ પ્રસ્તાવથી સહમત નથી. તેમનું માનવું છે કે નવું ટ્રિબ્યુનલ બનાવવાથી મામલો વધુ લાંબો ખેંચાઈ શકે છે અને તેનાથી કર્ણાટકને ફાયદો મળી શકે છે.
સર્વદલીય બેઠકની માંગ કેમ?
PMK નો આરોપ છે કે રાજ્ય સરકારે વિધાનસભામાં પ્રસ્તાવ પસાર કરવા સિવાય કોઈ નક્કર પગલાં નથી લીધા. પાર્ટીએ માંગ કરી છે કે મુખ્યમંત્રી સી. જોસેફ વિજય તમામ રાજકીય દળોની બેઠક બોલાવીને આગળની રણનીતિ નક્કી કરે, જેથી કર્ણાટકને ડેમ નિર્માણથી રોકી શકાય અને તમિલનાડુના જળ અધિકારોની રક્ષા થઈ શકે.
ખેડૂતોની સૌથી મોટી ચિંતા શું છે?
કાવેરી ડેલ્ટા તમિલનાડુનો પ્રમુખ કૃષિ ક્ષેત્ર છે. અહીંની ખેતી મોટાભાગે કાવેરી નદીના પાણી પર નિર્ભર છે. ખેડૂતોને ડર છે કે જો મેકેદાતુ ડેમ બની ગયો અને પાણીનો પ્રવાહ ઓછો થયો, તો ડાંગર સહિત ઘણી ફસલોની ખેતી પ્રભાવિત થઈ શકે છે. આ જ વજહથી ખેડૂતો ઈચ્છે છે કે રાજ્ય સરકાર આ મુદ્દે જલ્દી અને કડક પગલાં ઉઠાવે.
ખેડૂત સંગઠનની સીએમ વિજયથી અપીલ
તમિલનાડુ કાવેરી ખેડૂત સંગઠને મુખ્યમંત્રી સી. જોસેફ વિજયથી પણ અપીલ કરી કે તેઓ આ પ્રોજેક્ટને શરૂ થતા રોકવા માટે તમામ જરૂરી કાયદાકીય અને પ્રશાસનિક પગલાં ઉઠાવે. તેમણે કહ્યું કે રાજ્ય સરકારે તમિલનાડુના પાણીના અધિકારોની રક્ષા કરવા અને કાવેરી પર નિર્ભર લાખો ખેડૂતોની આજીવિકા બચાવવા માટે કડક પગલાં ઉઠાવવા જોઈએ.
કર્ણાટકમાં વિપક્ષનો સરકાર પર હુમલો
ત્યાં, મેકેદાતુ ડેમને લઈને ભાજપ નેતા આર અશોકે મુખ્યમંત્રી ડીકે શિવકુમાર પર નિશાન સાધ્યું. તેમણે તમિલનાડુ કોંગ્રેસની ચેતવણી પર તેમની ચુપ્પી પર સવાલ ઉઠાવતા ચેન્નાઈમાં ભૂખ હડતાળ કરવાની ચેલેન્જ આપી. આર અશોકે X પર એક પોસ્ટમાં લખ્યું- એ જ ડીકે શિવકુમાર, જેમણે ક્યારેક રાજકીય સત્તા માટે મેકેદાતુ પદયાત્રા નાટકનું મંચન કર્યું હતું, હવે તમિલનાડુ કોંગ્રેસ સામે ચુપ્પી કેમ સાધી રહ્યા છે? તેમણે પૂછ્યું, ‘મુખ્યમંત્રી ડીકે શિવકુમાર, ચૂંટણી પહેલા તમે સત્તા હાંસલ કરવા માટે મેકેદાતુ માર્ચનું નુક્કડ નાટક કર્યું હતું. હવે તમે ચૂપ કેમ છો?’
હાલમાં મેકેદાતુ પરિયોજનાને લઈને બંને રાજ્યો વચ્ચે મતભેદ જારી છે. તમિલનાડુ સરકાર આ પરિયોજનાનો સતત વિરોધ કરી રહી છે, જ્યારે કર્ણાટક તેને પોતાની જરૂરિયાતો માટે જરૂરી જણાવી રહ્યું છે. આવનારા સમયમાં આ મુદ્દે કાયદાકીય અને રાજકીય બંને સ્તરો પર ગતિવિધિઓ તેજ થવાની સંભાવના છે.
