એક શક્યતા…એક શક્યતા શું શું પલ્ટી શકે છે ? એક ભૂલ કંઈપણ બનાવી શકે છે, કંઈપણ બગાડી શકે છે.થાપ કે ભૂલ તે મોકો નથી આપતી.નીચું નિશાન માફ, નહીં શરત ચૂક માફ તેમ કહેવત અહીં પલટાય છે.આ વખત બધા જ લોકોને તેમ હતી કે, ભાજપ…ભાજપ અને મોદી મોદી છવાશે ? પરંતુ બધું એક જ રાત માં જાણે પલટાઈ ગયું. ધારદાર, અર્થહીન શબ્દસમૂહોથી શરૂ થયેલી આ ચૂંટણી આખરે શંકાના ઘેરામાં આવી ગઈ. શંકાનો વેપાર ચલણની જેમ થતો હતો.શંકાનો અહીં લાભ ખાસ તો અખિલેશને થયો છે.જરા સરખું સોશિઅલ એન્જીનીયર્સ આખું ગણિત અને આખી સરકાર બગાડી શકે છે.તે અહીં જોવામાં આવ્યું છે.પરંતુ યાદ રાખજો કે, આ સ્થિતિમાં નિર્ણાયક ક્રાતિકારી પગલાં કે કાયદા નથી ઘડી શકાતા અહીં નાક દબાવવાની પ્રક્રિયા વધુ ચાલે કે જે, ગઠબંધનની સરકારના કોઈને કોઈ પક્ષનો એજન્ડા હોય છે.જો કે, ગુજરાતમાં તો ક્યાંક ધાર્યા પરિણામ મળ્યા જ છે.પણ યુપી, એમપી અને રાજસ્થાને ક્યાંક દગો કર્યો.
જો કે, આ ચૂંટણીઓમાં એક સારો અને સુકૂનભર્યો મેસેજ અને સાથે ભારતની જીતની સૌથી મોટી ઘટના જમ્મુ-કાશ્મીરમાં બની હતી જ્યાં પાંત્રીસ વર્ષ પછી પહેલીવાર મતદાનની ટકાવારી 58 ટકાથી વધુ હતી. તાજેતરના પરિણામોએ ફરી એકવાર સંયુક્ત સરકારના દિવસો પાછા લાવ્યા છે. ફ્રાન્ઝ કાફકાના મતે, રસ્તાઓ ચાલવાથી જ બને છે. પરંતુ આગળ મુશ્કેલ વળાંકો છે. ‘ક્રાંતિકારી’ નિર્ણયો જે વડાપ્રધાન પહેલા સરળતાથી લઈ શકતા હતા તે હવે એટલા સરળ રહેશે નહીં. તમામ રાજકીય પડકારો વધુ જટિલ બનશે. સમાધાન અને ઝઘડા થશે.
બાય ધ વે,આ એક અઘરી ચૂંટણી હતી અને કેવળ રીતે ‘મોદીની ગેરંટી’ની કેન્દ્રીય સત્તાની આસપાસ લડવામાં આવી હતી. નરેન્દ્ર મોદીએ તેમના સમયમાં 2014 માં જ્યારે તેમની પ્રથમ ચૂંટણી હતી, ત્યારે સંજોગોની તાકીદ હતી, કે જેમાં તેઓએ તેમને ‘કલ્ટ’ તરીકે સ્થાપિત કર્યા પછીની ચૂંટણી હતી. નિર્ણયોની ત્વરિતતા અને નિર્ણાયક દૃઢતાએ આખરે તેમની વ્યક્તિગત અપીલને મોદીની ગેરંટીમાં પરિવર્તિત કરી. તેઓ એક ‘સ્વયંસેવક’ હતા અને તેમના પક્ષના મુખ્ય ઠરાવોને પરિપૂર્ણ કરવા માટે રાજકીય શક્તિનો વ્યૂહાત્મક ઉપયોગ કર્યો હતો. આ રીતે એક આખો ઇતિહાસ ક્યાંક રચાયો .વળી આમપણ તેમના વિરોધનું સ્તર એવું હતું કે તેમની નિષ્ફળતાની ઇચ્છા ઘણા લોકો માટે જીવનનું સાધન બની ગઈ હતી.
પરંતુ હવે, આખી બાજી પલટાઈ છે.સ્થિતિ હાથમાં નથી.તાજેતરની ચૂંટણીઓમાં રચાયેલ વિપક્ષી ગઠબંધન એક છૂટક ગઠબંધન હતું, જેનું કેન્દ્રીય તત્વ મોદી વિરોધી હતું. જો તમે ધ્યાનથી જોશો, તો તમે જોશો કે પ્રાદેશિક પક્ષોએ એકમાત્ર રાષ્ટ્રીય પક્ષ, કોંગ્રેસને એટલી ઓછી જગ્યા આપી કે તે દબાણ લાવવાની સ્થિતિમાં ન રહી શકે. સમાજવાદી પાર્ટી ઉત્તર પ્રદેશમાં કોંગ્રેસ, બિહારમાં રાષ્ટ્રીય જનતા દળ અને મહારાષ્ટ્રમાં એનસીપી-શિવસેનાને પ્રથમ સ્થાન કેવી રીતે આપી શકે? જ્યાં સુધી ‘આપ’ અને ‘ટીએમસી’ની વાત છે, તેઓ પંજાબ-પશ્ચિમ બંગાળમાં સમાધાનથી દૂર રહ્યા. સામ્યવાદી પક્ષનું સમર્થન પણ આનાથી અલગ નહોતું. એ સ્પષ્ટ છે કે ભવિષ્યની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં રાજ્યોમાં પ્રાદેશિક વર્ચસ્વ જાળવી રાખવું એ તેમની પ્રથમ પ્રાથમિકતા છે અને આ ચૂંટણી દરમિયાન તેઓએ આ મેદાન તૈયાર કરવાનો પૂરો પ્રયાસ કર્યો છે.
વિશેષમાં ઉત્તર પ્રદેશ એક એવું ઉદાહરણ છે, જેના પરથી સમજી શકાય છે કે સોશિયલ એન્જિનિયરિંગનો કહેવાતો શબ્દસમૂહ કેવી રીતે કામ કરે છે. અગાઉ, મોદી-શાહે ક્રીમી લેયર જાતિઓથી પરેશાન નાની જ્ઞાતિઓના જૂથોને એકત્ર કરીને એક નવું જ સંગઠન બનાવ્યું હતું. આ વખતે, સપાએ ઉમેદવારોની પસંદગીમાં પણ જ્ઞાતિની ઓળખનો વ્યૂહાત્મક ઉપયોગ કર્યો, એમ માનીને કે મુસ્લિમ અને પરંપરાગત યાદવ મતો મોદી સામે કોઈપણ સંજોગોમાં તેને ટેકો આપશે. જ્યારે દલિતોને લાગ્યું કે બસપાએ આત્મસમર્પણ કર્યું છે, ત્યારે તેમના મત પણ ‘ઇન્ડિયા અલાયન્સ તરફ વળ્યા જે આરક્ષણની વાત કરે છે. આ રીતે ભાજપે અગાઉ જે ‘સોશિયલ એન્જિનિયરિંગ’ના આધારે જીત મેળવી હતી તે નિષ્ફળ ગઈ. નિષ્ણાતો કહે છે કે હરિયાણા અને રાજસ્થાનમાં જાટ અને ઉત્તર પ્રદેશમાં રાજપૂતોએ રાજકીય આકાંક્ષાઓને કારણે આઘાતમાં ફાળો આપ્યો છે. આ દર્શાવે છે કે કેવી રીતે એક હિન્દુત્વની હાકલ જાતિ સમીકરણો અને સ્થાનિક વાસ્તવિકતાઓમાં ખોવાઈ જાય છે. એટલા માટે અયોધ્યામાં જ્યાં રામ મંદિર છે ત્યાં પણ ફૈઝાબાદ સીટ સપાના ખોળામાં આવી ગઈ છે. જો કે મધ્યપ્રદેશ, બિહાર, આંધ્રપ્રદેશ, ઓડિશા સહિતના કેટલાક વિસ્તારોમાંથી ભાજપને મોટી મદદ મળી છે. આ હકીકત એ બતાવવા માટે પૂરતી છે કે ભૂગોળ અને મનોવિજ્ઞાન-આકાંક્ષાઓ અને રાજકીય વાસ્તવિકતાઓ કેવી રીતે કાર્ય કરે છે. અથવા, ફોર્મ્યુલાના આદર્શ ખ્યાલો કેવી રીતે બાષ્પીભવન થાય છે.
વધુમાં આંધ્ર પ્રદેશ અને ટીડીપીએ 1980ના દાયકાથી ગઠબંધનની રાજનીતિમાં ઐતિહાસિક અને મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે. વર્ષ 1984માં ટીડીપી લોકસભામાં સૌથી મોટી વિપક્ષી પાર્ટી હતી. એનટી રામારાવ, અભિનેતામાંથી રાજકારણી બનેલા ચંદ્રબાબુ નાયડુના સસરા, રાષ્ટ્રીય મોરચાના સંયોજક બન્યા હતા અને 1989માં વિશ્વનાથ પ્રતાપ સિંહને વડાપ્રધાન બનવામાં મદદ કરી હતી. 1989 માં, રાષ્ટ્રીય મોરચા-ડાબેરી મોરચાની સરકારને ભાજપ દ્વારા બહારથી સમર્થન આપવામાં આવ્યું હતું. 1996માં યુનાઈટેડ ફ્રન્ટની સરકાર રચાઈ ત્યારે એચડી દેવેગૌડા અને આઈકે ગુજરાલ વડાપ્રધાન બન્યા ત્યારે ચંદ્રાબાબુએ કિંગમેકરની ભૂમિકા ભજવી હતી. આ અશાંત સમયગાળા દરમિયાન, નાયડુને બે વખત વડા પ્રધાન પદની ઓફર કરવામાં આવી હતી, પરંતુ તેમણે બંને વખત ઇનકાર કર્યો હતો. દાખલા તરીકે, આંધ્ર પ્રદેશમાં, ભાજપ, કે જેની પાસે માંડ એક ટકા વોટ શેર છે, તેણે તેલુગુ દેશમ પાર્ટી અને જનસેનાનો સમાવેશ કરીને વધુ સારું પ્રદર્શન કર્યું છે.
તેનાથી વિપરિત, ‘ભારત’ ગઠબંધનને તેના શરૂઆતના વર્ષોમાં જગન મોહન રેડ્ડીના કૉંગ્રેસ સાથે જોડાણ હોવા છતાં કોઈ મિત્રો મળ્યા નથી. જગન રેડ્ડી સાથે કોંગ્રેસનું વિભાજન એક અલગ વાર્તા છે. જગન સાથે સમાધાન કે પહેલ કરવાને બદલે કોંગ્રેસ નેતૃત્વએ તેમની બહેન શર્મિલાને રાજ્યમાં પાર્ટીના વડા તરીકે પ્રમોટ કર્યા. આંધ્ર પ્રદેશમાં કોંગ્રેસની મત ટકાવારી સામાન્ય રહી શકે છે, જે સંસદીય ચૂંટણીમાં YSRCPને નુકસાન પહોંચાડવા માટે પૂરતી છે. તેનો સીધો ફાયદો ભાજપ અને એનડીએને મળ્યો. ઉત્તર પ્રદેશમાં પરિવર્તનનું ચક્ર ઝડપથી ફર્યું.
અખિલેશ યાદવ 2024ના સૌથી મોટા સ્ટાર તરીકે ઉભર્યા છે. અયોધ્યામાં ભાજપના ઉમેદવારની હાર દર્શાવે છે કે મતદારો જાણે છે કે વ્યક્તિગત માન્યતા અને રાજકીય વર્તન વચ્ચે કેવી રીતે તફાવત કરવો. ખાસ કરીને કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ મલ્લિકાર્જુન ખડગેની ભૂમિકાનો ઉલ્લેખ કરવો જરૂરી છે. ખડગેએ સહયોગીઓ અને સંભવિત સહયોગીઓ સાથે વાટાઘાટો કરવા માટે અથાક મહેનત કરી. બીજી તરફ ભાજપે ઘણી વ્યૂહાત્મક ભૂલો કરી છે. રાજસ્થાનમાં વસુંધરા રાજે સિંધિયા અને અન્ય ઘણા રાજ્યોમાં પ્રાદેશિક ક્ષત્રપને હાંસિયામાં ધકેલી દેવાની ભારે કિંમત ચૂકવવી પડી હતી. આ સિવાય ઉમેદવારોની પસંદગીમાં છેલ્લી ઘડીના ફેરફારો અને ચૂંટણી પ્રચારમાં ધ્રુવીકરણને કારણે નુકસાન થયું હતું. ઉપરાંત, વડાપ્રધાન મોદી પર વધુ પડતી નિર્ભરતા એવી બાબત છે જે ભાજપને લાંબા સમય સુધી મુશ્કેલીમાં મૂકશે. આ વર્ષે ઓક્ટોબરમાં હરિયાણા અને મહારાષ્ટ્રમાં ચૂંટણી થવાની સંભાવના ભાજપ માટે દુઃસ્વપ્ન સર્જી શકે છે.
by : Reena brahmbhatt
