Paper Leake Reason: પરીક્ષાઓમાં છેતરપિંડી ગુનો બનતા પહેલાં જ તેનું એક બજાર હોય છે. નોકરીઓની અછતને કારણે તેની માંગ રહે છે અને પકડાઈ જવાની ઓછી આશંકાને કારણે તે ટકી રહે છે. 2018માં ઉત્તર પ્રદેશમાં ટ્યુબવેલ ઓપરેટરના 3,210 પદો માટે પરીક્ષા યોજાવાની હતી. નોકરીમાં ન તો કોઈ મોટું પદ હતું, ન તો પગાર ઘણો વધારે હતો. તેમ છતાં પરીક્ષાના એક દિવસ પહેલાં પ્રશ્નપત્ર લીક થયું અને પોલીસ અનુસાર, પ્રશ્નપત્રની એક નકલ લગભગ સાત લાખ રૂપિયામાં વેચાઈ હતી. એક નજરે આ ભલે ગાંડપણ લાગે, પરંતુ તે આ નોકરીની વાસ્તવિક કિંમત દર્શાવે છે.
મુખ્ય કારણ
રાષ્ટ્રીય પાત્રતા સહ પ્રવેશ પરીક્ષા (NEET) વિવાદે પ્રશ્નપત્ર લીકને રાષ્ટ્રીય ચર્ચાનો મુદ્દો બનાવ્યો, પરંતુ સ્થિતિ તેનાથી ઘણી મોટી છે. 2004થી 2026 વચ્ચેના 110 કેસોના વિશ્લેષણ પરથી જાણવા મળે છે કે માત્ર એક ચતુર્થાંશ કેસ પરંપરાગત પ્રશ્નપત્ર લીકના હતા. બાકીના કેસોમાં આંતરિક સાંઠગાંઠ, મેસેજિંગ એપ્લિકેશન પર પ્રશ્નપત્ર વાયરલ કરવું, ડમી ઉમેદવાર બેસાડવો, બ્લૂટૂથ ઉપકરણ અને ઉત્તરવહી સાથે છેડછાડ જેવા કેસો સામેલ હતા. લગભગ 85% છેતરપિંડી પ્રવેશ પરીક્ષા માટે નહીં, પરંતુ સરકારી ભરતી માટે થઈ હતી. તેનાથી સ્પષ્ટ થાય છે કે મૂળ સમસ્યા પ્રશ્નપત્ર નહીં, પરંતુ સરકારી નોકરી છે. 2024માં UP પોલીસ સિપાહી ભરતીના 60,244 પદો માટે 48 લાખ લોકોએ અરજી કરી હતી. એટલે કે એક પદ માટે 80 દાવેદાર હતા. આ અછતનો લાભ કોચિંગ માફિયા અને પ્રશ્નપત્ર લીક કરનારા ઉઠાવે છે.
નસીબનું મૂલ્ય
આમાં નસીબની પણ મોટી ભૂમિકા છે. માની લો કે ગ્રામ સચિવ ભરતીની કોઈ પરીક્ષા એક જ દિવસે બે વખત યોજાય છે. બંને વખતના પ્રશ્નપત્ર અલગ હોય. તેથી ગુણક્રમની યાદી પણ એકસરખી નહીં રહે અને કટઓફ પણ અલગ હશે. અહીં બધાએ સંપૂર્ણ તૈયારી કરી અને કોઈએ નકલ કરી નહીં. પરંતુ માત્ર પ્રશ્નો બદલાઈ ગયા. આવી સ્થિતિમાં નસીબનું મૂલ્ય વધી ગયું.
મહેનતનું વળતર
તેની અસર ઉમેદવારોના હિસાબ-કિતાબ પર પડે છે. કટઓફ કરતાં થોડા ઓછા ગુણ મેળવનારા ઉમેદવારો ફરીથી મહેનત કરે તો ગુણ ભલે થોડા વધી જાય, પરંતુ પસંદગીની શક્યતા વધવી મુશ્કેલ છે. બીજી તરફ, જો પ્રશ્નપત્ર પહેલાં જ મળી જાય તો પસંદગી લગભગ નક્કી થઈ જાય. મહેનતનું પરિણામ જેટલું અનિશ્ચિત છે, શોર્ટકટ એટલો જ મૂલ્યવાન છે. વચેટિયો આ જ તફાવત વેચે છે. નોબેલ પુરસ્કાર વિજેતા અર્થશાસ્ત્રી ગેરી બેકરના જણાવ્યા અનુસાર, ગુનેગાર પકડાઈ જવાની શક્યતા, સજા થવાની શક્યતા અને સજાની કડકાઈનું મૂલ્યાંકન કરે છે.
ભય જ નહીં
જે 110 કેસોનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું, તેમાં માત્ર 10 કેસમાં સજા થઈ છે. આ વર્ષે સરકારે કાયદો કડક કરીને 10 કરોડ રૂપિયા સુધીના દંડ અને જેલની જોગવાઈ કરી છે. પરંતુ જ્યારે સજા જ દુર્લભ હોય, ત્યારે કડકાઈ કાગળ પર જ રહી જાય છે.
પડતર કેસ
કાયદામાં બે મહિનામાં તપાસ અને ત્રણ મહિનામાં સુનાવણીની સમયમર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી છે. પરંતુ માત્ર તારીખ નક્કી કરવાથી ફોરેન્સિક પ્રયોગશાળા અને સરકારી વકીલો તૈયાર થતા નથી. ફાસ્ટ ટ્રેક કોર્ટમાં પહેલેથી જ લાખો કેસ પડતર છે. ઉતાવળમાં નબળી ચાર્જશીટ આરોપમુક્તિનો માર્ગ પણ ખોલી શકે છે.
ત્રણ પગલાં જરૂરી
મારા મત મુજબ ત્રણ પગલાં લેવા જોઈએ. સરકારે પકડની ક્ષમતા વધારવામાં રોકાણ કરવું પડશે, એટલે કે સજા વધારવા કરતાં તપાસ એજન્સીઓ અને ડિજિટલ ફોરેન્સિક પ્રયોગશાળાઓને મજબૂત બનાવવા પર વધુ ધ્યાન આપવું જોઈએ. સાથે જ, વેન્ડરોના સુરક્ષા ઓડિટ પર પણ દેખરેખ રાખવી જોઈએ. ટેન્ડર સૌથી ઓછી બોલી પર નહીં, પરંતુ ડેટા અને પ્રશ્નપત્રની સુરક્ષા અંગેની કડક જવાબદારીના આધારે નક્કી થવા જોઈએ. સાથે જ નિશ્ચિત ભરતી કેલેન્ડર બનાવવું જોઈએ, જેથી દર વર્ષે નિર્ધારિત સમયે ભરતી થાય.
તકો વધારવી પડશે
આપણે યાદ રાખવું જોઈએ કે ટ્યુબવેલ ઓપરેટરના પ્રશ્નપત્રની સાત લાખ રૂપિયાની કિંમત કોઈ ટોળકીનું ગાંડપણ નથી, પરંતુ આપણા જોબ માર્કેટનું કડવું સત્ય છે. આ એક સામાન્ય સરકારી નોકરી અને બહારની દુનિયા વચ્ચે ઊભી થયેલી ઊંડી ખાઈનો પુરાવો છે. જ્યાં સુધી આ ખાઈ રહેશે, ત્યાં સુધી પુલ પર વસૂલાત કરનારા વચેટિયા ઊભા રહેશે. કાયદો તેમને પકડી શકે છે, જો ક્ષમતા હોય, પરંતુ બજાર ત્યારે જ સંકોચાશે જ્યારે તકોનો પુલ પહોળો થશે.
