Political Funding India: શુ ચુંટણીઓ માત્ર મત થી જીતાય છે? રાજકારણમાં કરોડો રૂપિયાનો ફાળાનો કરોડોનો વ્યવહાર
ચૂંટણી આવે એટલે આપણે વિચારીએ—
કયો પક્ષ સારો?
કયો ઉમેદવાર સારો?
કોણ દેશ માટે કામ કરશે?
પણ એક સવાલ આપણે ભાગ્યે જ પૂછીએ છીએ—
રાજકીય પક્ષોને મળતા કરોડો રૂપિયા આવે છે ક્યાંથી?
આ સવાલ એટલા માટે મહત્વનો છે કારણ કે ભારતમાં રાજકીય funding હવે કરોડોમાં નહીં, અબજો રૂપિયામાં પહોંચી ગઈ છે.
અને તાજેતરમાં એક નાના રાજકીય પક્ષને મળેલા અસાધારણ ફાળાને લઈને ઊભા થયેલા વિવાદે આ સમગ્ર વ્યવસ્થા પર ફરી સવાલ ઊભા કર્યા છે.
અહેવાલ મુજબ Aam Janmat Partyને FY 2022-23માં આશરે ₹220 કરોડ અને FY 2023-24માં આશરે ₹620 કરોડ, એટલે કે બે વર્ષમાં ₹800 કરોડથી વધુનો ફાળો જાહેર થયો હતો. અહેવાલમાં એવો પણ ઉલ્લેખ છે કે સ્થાપનાના શરૂઆતના વર્ષમાં પક્ષે માત્ર ₹20,000નું દાન જાહેર કર્યું હતું.
આટલી મોટી રકમ ક્યાંથી આવી?
આ પ્રશ્ન એટલા માટે પણ ગંભીર છે કારણ કે અહેવાલમાં ખોટા બિલ, GST વિગતો અને ચૂંટણી ખર્ચ અંગે તપાસમાં સવાલો ઊભા થયા હોવાના આક્ષેપો કરવામાં આવ્યા છે. તેમાં પક્ષનો ઉપયોગ કથિત રીતે કાળા નાણાંને સફેદ કરવા માટે થયો હોવાના આરોપો પણ છે.
પરંતુ ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે—આ ગંભીર આક્ષેપો છે; તેને અંતિમ રીતે સાબિત થયેલી હકીકત તરીકે રજૂ કરી શકાય નહીં.
હવે વાત માત્ર નાના પક્ષની નથી.
મોટા પક્ષોને મળતા કરોડો પણ જુઓ…
ADRના FY 2024-25ના Electoral Trustsના વિશ્લેષણ મુજબ વિવિધ Electoral Trustsએ રાજકીય પક્ષોને કુલ આશરે ₹3,826 કરોડ આપ્યા.
તેમાંથી—
ભાજપ — ₹3,157.65 કરોડ
કોંગ્રેસ — ₹298.78 કરોડ
TMC — ₹102 કરોડ
અને અન્ય 19 પક્ષોએ મળીને આશરે ₹267.92 કરોડ મેળવ્યા.
એટલે અહીં એક વાત સ્પષ્ટ છે—
રાજકીય funding માત્ર કોઈ એક પક્ષની સમસ્યા નથી.
મોટા પક્ષોને કાયદેસર રીતે corporate અને Electoral Trusts મારફતે કરોડો રૂપિયા મળે છે.
ADR મુજબ 2024-25માં 228 corporate/business housesએ ₹3,636.82 કરોડ Electoral Trustsમાં આપ્યા હતા. સૌથી મોટા donorsમાં Elevated Avenue Realty LLP ₹500 કરોડ, Tata Sons ₹308.13 કરોડ, TCS ₹217.62 કરોડ અને Megha Engineering ₹175 કરોડનો સમાવેશ થાય છે.
હવે સામાન્ય માણસનો સવાલ સ્વાભાવિક છે—
કંપની રાજકીય પક્ષને કરોડો રૂપિયા કેમ આપે છે?
કાયદેસર donation આપવું ગુનો નથી.
પરંતુ જ્યારે કરોડો રૂપિયા રાજકારણમાં જાય ત્યારે પારદર્શિતા તો હોવી જ જોઈએ.
કોણે આપ્યા?
કેટલા આપ્યા?
કયા પક્ષને આપ્યા?
અને રાજકીય funding પછી policy-making પર કોઈ પ્રભાવ પડે છે કે નહીં?
એ પણ એટલું જ મહત્વનું છે.
કારણ કે સરકારોને ઉદ્યોગો જોઈએ છે.
ઉદ્યોગોને સરકારની policies, permissions, infrastructure અને projects જોઈએ છે.
બંને વચ્ચે સંબંધ જરૂરી છે.
પરંતુ સંબંધ અને પ્રભાવ વચ્ચેની રેખા ક્યાં છે?
અહીંથી લોકશાહીનો સાચો સવાલ શરૂ થાય છે.
જો એક કંપની કોઈ પક્ષને કરોડો રૂપિયા આપે અને પછી એ જ કંપનીને સરકાર પાસેથી મોટો business મળે તો માત્ર આ બે ઘટનાઓ પરથી “બદલામાં લાભ મળ્યો” કહી શકાય નહીં.
પણ…
આ સંબંધની પારદર્શક તપાસ થવી જોઈએ કે નહીં?
આ સવાલ તો પૂછવો જ જોઈએ.
અને બીજી તરફ, નાના પક્ષના નામે જો કોઈ ગેરરીતિ થતી હોય તો તેની પણ કડક તપાસ થવી જોઈએ.
કારણ કે નાનો પક્ષ હોય કે દેશનો સૌથી મોટો પક્ષ—રાજકીય funding માટે નિયમ એકસરખા અને પારદર્શક હોવા જોઈએ.
આથી વાત માત્ર ભાજપની નથી.
કોંગ્રેસની પણ નથી.
Aam Janmat Partyની પણ નથી.
આ આખી ચૂંટણી વ્યવસ્થાની વાત છે.
કારણ કે મતદાર જ્યારે મત આપે છે ત્યારે તે જાણે છે કે તે કોને મત આપે છે.
પણ શું તેને એટલી જ સરળતાથી ખબર હોવી જોઈએ નહીં કે—
“જે પક્ષ સત્તા માંગે છે, તેને પૈસા કોણ આપે છે?”
અને તેનાથી પણ મોટો સવાલ—
“પૈસા આપનારને રાજકારણ પાસેથી શું જોઈએ છે?”
લોકશાહીમાં રાજકીય પક્ષોને funding જોઈએ—આ વાસ્તવિકતા છે.
પણ funding ગુપ્ત, અસ્પષ્ટ અથવા શંકાસ્પદ બની જાય ત્યારે તેનો સૌથી મોટો ભોગ સામાન્ય મતદાર બને છે.
સરકાર કોઈ પણ હોય…
પક્ષ કોઈ પણ હોય…
પૈસાની તાકાત મતની તાકાત કરતાં મોટી ન બની જાય—એ જોવાની જવાબદારી આખી લોકશાહીની છે.
કારણ કે ચૂંટણી પૈસાથી નહીં, મતથી જીતવી જોઈએ.
અને છેલ્લો સવાલ—
“રાજકીય પક્ષને પૈસા કોણ આપે છે?” કરતાં પણ મોટો સવાલ છે—
“પૈસા આપ્યા પછી તેની બદલામાં શું અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે?”
આ સવાલ કોઈ એક પક્ષને નહીં…
દરેક રાજકીય પક્ષને પૂછવો જોઈએ.
