Rahul Gandhi Education System: શું આપણી શિક્ષણ વ્યવસ્થા ‘વસૂલી મશીન’ છે? નીટ વિવાદ વચ્ચે વિદ્યાર્થીઓના વધતા દબાણ અને આત્મહત્યાની કરુણ વાસ્તવિકતા
Rahul Gandhi Education System: કોંગ્રેસ નેતા અને લોકસભામાં વિપક્ષના નેતા રાહુલ ગાંધીએ બુધવારે (૧૭ જૂન) ના રોજ રાજસ્થાનના કોટામાં આયોજિત એક રેલી દરમિયાન ભારતની શિક્ષણ વ્યવસ્થાની ટીકા કરતા કહ્યું કે તે વિદ્યાર્થીઓ અને તેમના પરિવારો પર ભારે બોજ નાખે છે તથા અવસર પ્રદાન કરવાને બદલે મોટાભાગના લોકોને બહાર કરી દેતી વ્યવસ્થાના રૂપમાં કામ કરે છે.
‘વિદ્યાર્થીઓની ગૂંજ’ નામક કાર્યક્રમમાં વિદ્યાર્થીઓને સંબોધિત કરતા ગાંધીએ કહ્યું કે આજે ભારતની શિક્ષણ વ્યવસ્થા ‘ખૂબ જ તણાવપૂર્ણ અને અન્યાયી’ છે.
તેમણે કહ્યું, ‘ભારતની શિક્ષણ વ્યવસ્થા એક ઉઘરાણી મશીન જેવી બની ગઈ છે. આપણે એક એવી વ્યવસ્થા બનાવવાની છે જે તમને મોટા સપના જોવાનો હક આપે અને તમારી જિંદગી ગિરવે રાખ્યા વગર, તેને પૂરા કરવામાં તમારો સાથ આપે.’ તેમણે આરોપ લગાવ્યો કે વર્તમાન વ્યવસ્થા બાળકો પર કારણ વગરનું દબાણ અને તણાવ નાખે છે.
રાહુલ ગાંધીએ વિદ્યાર્થીઓની આત્મહત્યાનો મુદ્દો પણ ઉઠાવ્યો. તેમણે હાલમાં મધ્યપ્રદેશના મૌગંજ જિલ્લાની રહેવાસી નીટ અભ્યાસુ આકાંક્ષા ચતુર્વેદીની આત્મહત્યાનો ઉલ્લેખ કરતા કહ્યું, ‘આકાંક્ષા ડોક્ટર બનવા માંગતી હતી. મેં થોડા દિવસ પહેલા તેના પિતા સાથે વાત કરી હતી. તેમને લકવો મારી ગયો છે. તેમણે લોન લીધી હતી. અને આકાંક્ષાએ લખ્યું હતું – હું તમારા માટે છેલ્લી લાઈન વાંચું છું: ‘સોરી મમ્મી-પપ્પા, મેં બધું બરબાદ કરી દીધું’…’
તેમણે કહ્યું કે આમાં ન તો આકાંક્ષાની ભૂલ હતી અને ન તો તેના માતા-પિતાની. તેમણે કહ્યું, ‘ભારતની શિક્ષણ વ્યવસ્થા બાળકો પર દબાણ નાખે છે, તેમને તણાવ આપે છે, તેમને દબાવે અને કચડે છે; અને આ દેશ માટે સારૂ નથી. હું ઈચ્છું છું કે આપણે બધા મળીને એ સુનિશ્ચિત કરીએ કે કોઈ પણ બીજો વિદ્યાર્થી – આ ભીડમાં હાજર કોઈ વિદ્યાર્થી હોય કે દેશનો કોઈ પણ વિદ્યાર્થી – ક્યારેય તેવું અનુભવે નહીં જેવું તે છોકરીએ કર્યું હતું, અથવા ક્યારેય આત્મહત્યા કરવાનો વિચાર પણ ન લાવે.’
કોટાને દેશમાં સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે કોચિંગ સેન્ટરોનો ગઢ માનવામાં આવે છે. કાર્યક્રમમાં બોલતા ગાંધીએ કહ્યું કે આ સભા તે વિદ્યાર્થીઓ અને યુવાનોની ચિંતાઓ પર કેન્દ્રિત છે જેઓ પોતાનું ભવિષ્ય બનાવવામાં મુશ્કેલીઓનો સામનો કરી રહ્યા છે. તેમણે કહ્યું, ‘આ કોઈ રાજકીય સભા નથી. આ તમારા વિશે, તે યુવાનો વિશેની બેઠક છે જે ભવિષ્ય બનાવવા માટે સંઘર્ષ કરી રહ્યા છે. આ સાંજ તમારા વિશે છે, તે પડકારો વિશે જેની સાથે તમે દરરોજ ઝઝૂમી રહ્યા છો.’
પેપર લીક, બેરોજગારી અને પરીક્ષાઓ
ગાંધીએ પેપર લીક, બેરોજગારી અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ જેવા મુદ્દાઓને ઉઠાવ્યા. તેમણે તર્ક આપ્યો કે વર્તમાન વ્યવસ્થા વિદ્યાર્થીઓને કારકિર્દીના મર્યાદિત વિકલ્પો – ખાસ કરીને એન્જિનિયરિંગ, મેડિકલ અને સિવિલ સેવા – તરફ ધકેલે છે, જ્યારે અન્ય આકાંક્ષાઓ માટે ઓછું સમર્થન આપે છે.
તેમણે નીટ, જોઈન્ટ એન્ટ્રન્સ એક્ઝામિનેશન (JEE), યુનિયન પબ્લિક સર્વિસ કમિશન, સ્ટેટ સર્વિસ કમિશન અને રેલવે રિક્રુટમેન્ટ બોર્ડ જેવી પરીક્ષાઓનો ઉલ્લેખ કરતા કહ્યું કે ઘણી ઓછી બેઠકો માટે મોટી સંખ્યામાં ઉમેદવારો સ્પર્ધા કરે છે.
તેમણે કહ્યું, ‘માત્ર નીટમાં લગભગ ૨૨ લાખ વિદ્યાર્થીઓ સામેલ થાય છે, પરંતુ એક લાખથી પણ ઓછા પસંદ થાય છે. આ ખૂબ જ મુશ્કેલ સ્થિતિ છે.’ તેમણે એવો પણ આરોપ લગાવ્યો કે વિદ્યાર્થીઓ અને તેમના પરિવારો પરીક્ષા સાથે જોડાયેલા ખર્ચાઓ પર ખૂબ બધું પૈસા ખર્ચે છે. તેમણે કહ્યું કે દેશભરના પરિવારો જેટલા પૈસા માત્ર નીટની તૈયારી પર ખર્ચે છે, તે સરકારના કુલ શિક્ષણ બજેટ બરાબર છે.
વ્યવસ્થામાં બદલાવની માંગ કરતા ગાંધીએ કહ્યું કે વિદ્યાર્થીઓએ તે સ્તરના તણાવ અને દબાણનો સામનો ન કરવો જોઈએ જે અત્યારે ઘણા યુવાનો વેઠી રહ્યા છે.
વિદ્યાર્થીઓની વધતી આત્મહત્યાઓ
આ કાર્યક્રમ એવા સમયે આયોજિત થયો છે જ્યારે દેશમાં વિદ્યાર્થીઓની વધતી આત્મહત્યાઓ પર ફરીથી ધ્યાન કેન્દ્રિત થયું છે. નીટ પરીક્ષાનું પેપર લીક થયા બાદથી દેશભરમાં ઓછામાં ઓછા નવ વિદ્યાર્થીઓએ કથિત રીતે આત્મહત્યા કરી છે.
દરમિયાન, કોઈમ્બતુર શહેરમાં બુધવારે નીટની તૈયારી કરી રહેલી ૧૯ વર્ષની એક વિદ્યાર્થિનીએ આત્મહત્યા કરી લીધી. વિદ્યાર્થિનીની ઓળખ કોવઈપુદુરના પાર્ક ટાઉનની રહેવાસી અનુકીર્તના તરીકે થઈ છે. તેના પિતા સેન્થિલ પ્રભુ ટસ્મેક (Tasmac) ટ્રેડ યુનિયન (CITU) ના જિલ્લા સચિવ છે.
અનુકીર્તના મેડિકલ કોલેજમાં પ્રવેશ મેળવવાને લઈને ઉત્સાહિત હતી, પરંતુ કથિત અનિયમિતતાઓને કારણે કેન્દ્ર સરકારે નીટ પરીક્ષા રદ કરી અને ૨૧ જૂને પુનઃપરીક્ષા કરાવવાની જાહેરાત કરી. જણાવવામાં આવ્યું કે આ ઘટનાક્રમથી તે આઘાતમાં આવી ગઈ અને ગંભીર તણાવમાં ચાલી ગઈ.
બુધવારે સવારે અનુકીર્તનાએ તેના કાકા અને અન્ય નજીકના સંબંધીઓને એક લાંબો અને પરેશાન કરનારો વોટ્સએપ સંદેશ મોકલ્યો. તેમાં તેણે તેની ચિંતા વ્યક્ત કરતા લખ્યું, ‘મેં નીટ પરીક્ષા આપી હતી અને મેડિકલ કોલેજમાં પ્રવેશની રાહ જોઈ રહી હતી, પરંતુ પરીક્ષા રદ કરી દેવામાં આવી. હવે મને ફરી પરીક્ષા આપવાથી ડર લાગી રહ્યો છે. મારા પિતાએ મારા પર ખૂબ પૈસા ખર્ચ્યા છે; મને નથી ખબર કે હું ફરી તેમનો સામનો કેવી રીતે કરી શકીશ.’
સવારે આ સંદેશ વાંચ્યા બાદ સંબંધીઓ તરત તેના ઘરે પહોંચ્યા. જ્યારે તેમણે તેના રૂમનો દરવાજો તોડીને ખોલ્યો, તો તે અચેત અવસ્થામાં મળી. તેણે ઝેર ખાઈ લીધું હતું.
કુનિયામુથુર પોલીસે કેસ નોંધીને વિદ્યાર્થિનીનો મોબાઈલ ફોન જપ્ત કરી લીધો છે અને તપાસ શરૂ કરી દીધી છે. દરમિયાન, માર્ક્સવાદી કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી (માકપા) ની જિલ્લા સમિતિના સભ્યોએ ઈએસઆઈ હોસ્પિટલ પરિસરમાં પ્રદર્શન કર્યું અને નીટ પર પ્રતિબંધ લગાવવાની માંગ કરી.
પ્રદર્શનકારીઓએ કહ્યું કે વિદ્યાર્થિની નીટ પરીક્ષા પાસ કરી ચૂકી હતી અને તેને બીડીએસમાં સીટ મળી ગઈ હતી, પરંતુ તે એમબીબીએસમાં પ્રવેશ મેળવવા માટે તૈયારી કરી રહી હતી. સંબંધીઓએ શબ લેવાની ના પાડી દીધી અને કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના રાજીનામાની માંગ કરી. બાદમાં મહેસૂલ અધિકારીઓ દ્વારા તેમની સાથે વાતચીત કરવામાં આવ્યા બાદ તેમણે બુધવારે રાત્રે શબ સ્વીકારી લીધું.
રાષ્ટ્રીય અપરાધ રેકોર્ડ બ્યુરો (NCRB) ના રિપોર્ટ મુજબ, દેશમાં નોંધાયેલી કુલ આત્મહત્યાઓમાં ૮.૪૮ ટકા હિસ્સેદારી વિદ્યાર્થીઓની છે. છેલ્લા એક દાયકામાં તેમાં સ્પષ્ટ વૃદ્ધિ નોંધાઈ છે.
૭ મે ના રોજ જારી ‘એક્સિડેન્ટલ ડેથ્સ એન્ડ સુસાઈડ્સ ૨૦૨૪’ રિપોર્ટ અનુસાર, દેશભરના શિક્ષણ પરિસરોમાં ૧૪,૪૮૮ વિદ્યાર્થીઓએ આત્મહત્યા કરી. આ સંખ્યા ભારતમાં નોંધાયેલી કુલ ૧,૭૦,૭૪૬ આત્મહત્યાઓનો એક મહત્વનો હિસ્સો છે.
૨૦૧૪ ના આંકડાઓથી તુલના કરવા પર જાણવા મળે છે કે તે વર્ષે ૮,૦૬૮ વિદ્યાર્થી આત્મહત્યાઓ થઈ હતી, જે કુલ આત્મહત્યાઓના ૬.૧ ટકા હતી. છેલ્લા આંકડા જણાવે છે કે સરેરાશ દર વર્ષે ઓછામાં-ઓછા ૧૩,૦૦૦ વિદ્યાર્થીઓએ આત્મહત્યા જેવું પગલું ઉઠાવ્યું. ૨૦૨૧ માં આ સંખ્યા ૧૩,૦૮૯ હતી, ૨૦૨૨ માં ૧૩,૦૪૪ અને ૨૦૨૩ માં ૧૩,૮૯૨ રહી.
પરીક્ષાઓને લઈને વિવાદ
છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓથી દેશમાં પરીક્ષાઓના સંચાલનને લઈને ઊભા થયેલા વિવાદોને કારણે પણ વિદ્યાર્થીઓના કલ્યાણનો મુદ્દો કેન્દ્રમાં રહ્યો છે. ૧૨ મે ના રોજ આયોજિત રાષ્ટ્રીય સ્તરની મેડિકલ પ્રવેશ પરીક્ષા નીટને કથિત પેપર લીકના આરોપોને લીધે પરીક્ષા આયોજિત થયાના દસ દિવસથી પણ ઓછા સમય બાદ રદ કરવામાં આવી હતી.
આના તરત બાદ સેન્ટ્રલ બોર્ડ ઓફ સેકન્ડરી એજ્યુકેશન (CBSE) પણ ચર્ચામાં આવ્યું, જ્યારે ધોરણ ૧૨ ના વિદ્યાર્થીઓએ મૂલ્યાંકનમાં અનિયમિતતાઓ, ઉત્તર પુસ્તિકાઓના મેળ ન ખાવા તથા નવી ઓનલાઈન માર્કિંગ સિસ્ટમ સાથે જોડાયેલી અન્ય સમસ્યાઓની ફરિયાદ કરી. આ જ રીતે સીયુઈટી-યુજી (CUET-UG) પરીક્ષા પણ મે મહિનામાં તકનીકી ખામીઓને કારણે એક કલાક વિલંબથી શરૂ થઈ, જેની પાછળ ઘણા વિદ્યાર્થીઓ પરીક્ષા આપ્યા વગર જ પરીક્ષા કેન્દ્રોથી પરત ફરી ગયા.
