RSS Funding from USA: અમેરિકાથી RSS સાથે જોડાયેલી સંસ્થાઓને મોટા પ્રમાણમાં ભંડોળ મળ્યું છે. આ ખુલાસો શોધખોળ આધારિત પત્રકારત્વ કરતી નેધરલેન્ડ્સની મીડિયા વેબસાઇટ Bellingcat દ્વારા કરવામાં આવ્યો છે. અમેરિકામાં દાન આપતા એવા ફંડ, જેના માધ્યમથી દાતાઓ પોતાની ઓળખ જાહેર કર્યા વિના પરોપકારી સંસ્થાઓને નાણાં આપી શકે છે, RSSની સંસ્થાઓ સુધી કરોડો ડૉલર પહોંચાડવાનું માધ્યમ બન્યાં છે. Bellingcatની તપાસ મુજબ, અમેરિકામાં નોંધાયેલી બે NGOને વર્ષ 2020થી 2024 દરમિયાન આવા ફંડમાંથી ઓછામાં ઓછા 2.44 કરોડ ડૉલર (19 ઑક્ટોબરના ભારતમાં લાગુ વિનિમય દર મુજબ ₹231.36 કરોડ) મળ્યા હતા.
- Donor-Advised Fund શું છે અને તેના દ્વારા નાણાં કેવી રીતે પહોંચે છે?
- એકલ વિદ્યાલય ફાઉન્ડેશનને પાંચ વર્ષમાં DAFમાંથી 8.3 મિલિયન ડૉલર મળ્યા.
- Ekal USAને કેટલાં નાણાં મળ્યાં?
- એકલ વિદ્યાલયોની ભૂમિકા અંગે વિવાદ
- સેવા ઇન્ટરનેશનલને DAFમાંથી 16 મિલિયન ડૉલરથી વધુ અનુદાન મળ્યું.
- RSS અને સેવા ભારતી સાથેના સંબંધોના સંકેતો
- અમેરિકાના કાયદામાં DAF પર દેખરેખ અંગે સવાલો
- RSSની જવાબદારી અને રાજકીય સંદર્ભ
તપાસમાં ઉલ્લેખ કરાયેલી બે સંસ્થાઓ Ekal Vidyalaya Foundation of USA Inc. (Ekal USA) અને Sewa International Inc. (Sewa USA) છે. Bellingcatએ અમેરિકાની બિનનફાકારક સંસ્થાઓ દ્વારા ફરજિયાત રીતે દાખલ કરવામાં આવતાં કરવેરાનાં દસ્તાવેજો Form 990, તેમજ સંસ્થાઓની વેબસાઇટ્સ, પ્રકાશનો અને તેમના હોદ્દેદારોનાં નિવેદનોનો અભ્યાસ કર્યા બાદ આ અહેવાલ તૈયાર કર્યો છે.
અહેવાલ મુજબ, બંને સંસ્થાઓએ 2020થી 2024 દરમિયાન 11.78 કરોડ ડૉલરનાં યોગદાન અને અનુદાન મેળવ્યાની માહિતી આપી હતી. તેમાંથી ઓછામાં ઓછા 2.44 કરોડ ડૉલર Donor-Advised Fund (DAF) ચલાવતી 34 સંસ્થાઓ પાસેથી આવ્યા હતા. આ બંને સંસ્થાઓની જાહેર કરાયેલી કુલ આવકના આશરે 20.7 ટકા હતા. Bellingcatનું કહેવું છે કે વાસ્તવિક રકમ આનાથી વધુ પણ હોઈ શકે છે, કારણ કે કેટલાંક આંશિક નાણાકીય વર્ષોનાં દસ્તાવેજોને ગણતરીમાં સામેલ કરવામાં આવ્યાં નથી.
Donor-Advised Fund શું છે અને તેના દ્વારા નાણાં કેવી રીતે પહોંચે છે?
Donor-Advised Fund એટલે DAF, અમેરિકામાં દાન આપવાની એક વ્યવસ્થા છે. આ વ્યવસ્થા હેઠળ કોઈ વ્યક્તિ ફંડમાં નાણાં આપે છે અને તેને કરવેરા સંબંધિત લાભ મળી શકે છે. ત્યારબાદ તે સૂચવી શકે છે કે નાણાં કઈ ધર્માદા સંસ્થા અથવા NGOને આપવામાં આવે. આ ફંડનું સંચાલન બિનનફાકારક પ્રાયોજક સંસ્થાઓ કરે છે. આ સંસ્થાઓ અમેરિકાના કરવેરા વિભાગ સમક્ષ Form 990 દાખલ કરે છે, જેમાં અનુદાન મેળવનારી સંસ્થાઓ અને આપવામાં આવેલી રકમની વિગતો ઉપલબ્ધ હોઈ શકે છે. પરંતુ સામાન્ય રીતે આ દસ્તાવેજોમાંથી મૂળ દાતા કોણ હતો તે જાણી શકાતું નથી. આ રીતે જાહેર રેકૉર્ડમાંથી નાણાં મેળવનારી સંસ્થાની ઓળખ થઈ શકે છે, પરંતુ નાણાં આપનાર મૂળ વ્યક્તિ અથવા સ્રોતની ઓળખ છુપાયેલી રહી શકે છે.
Bellingcatના અહેવાલ મુજબ, 2020થી 2024 દરમિયાન Ekal USA અને Sewa USAને DAF ચલાવતી 34 સંસ્થાઓ પાસેથી ઓછામાં ઓછા 2.44 કરોડ ડૉલર મળ્યા હતા. તેમાં ત્રણ મુખ્ય ફંડ સંચાલકો Fidelity Charitable, American Online Giving Foundation (AOGF) અને Charles Schwab સાથે સંકળાયેલ DAFgiving360 હતા. અહેવાલ મુજબ, આ ત્રણેયે મળીને બંને સંસ્થાઓને આપવામાં આવેલા DAF અનુદાનોમાં આશરે 2 કરોડ ડૉલર એટલે કે 81.7 ટકા ભંડોળ પૂરું પાડ્યું હતું. આ વ્યવસ્થા અંગે સવાલો એટલા માટે ઊઠી રહ્યા છે, કારણ કે દાનની મૂળ રકમનો સ્રોત જાહેર રેકૉર્ડમાંથી હંમેશાં જાણી શકાતો નથી અને નિષ્ણાતોના મતે DAF દ્વારા આપવામાં આવતા અનુદાનો પર અન્ય કેટલાંક પ્રકારનાં ધર્માદા અનુદાનોની સરખામણીએ નિયમનકારી દેખરેખ ઓછી હોઈ શકે છે.
એકલ વિદ્યાલય ફાઉન્ડેશનને પાંચ વર્ષમાં DAFમાંથી 8.3 મિલિયન ડૉલર મળ્યા.
અમેરિકાના ટેક્સાસ રાજ્યના હ્યુસ્ટનમાં આવેલી Ekal USA ગ્રામીણ અને દૂરના વિસ્તારોમાં બાળકોને પ્રાથમિક શિક્ષણ તથા પાયાની આરોગ્ય સેવાઓ પૂરી પાડવાનું પોતાનું ઉદ્દેશ્ય ગણાવે છે. સંસ્થાની વેબસાઇટ મુજબ, તેનું કાર્ય ભારતમાં એકલ વિદ્યાલય પ્રોજેક્ટના વિસ્તરણ સાથે જોડાયેલું છે.
Bellingcatની તપાસમાં આ સંસ્થાના RSS અને વિશ્વ હિન્દુ પરિષદ (VHP) સાથેના વૈચારિક અને ઐતિહાસિક સંબંધોના સંકેતો સામે આવ્યા.
સ્થાપના અને પૃષ્ઠભૂમિ: Vishwa Hindu Parishad of America (VHPA)ના પ્રવક્તા શ્યામ તિવારીએ Bellingcatને જણાવ્યું કે Ekal USAની શરૂઆત 1990ના દાયકાના અંતમાં VHPAના એક કાર્યક્રમ તરીકે થઈ હતી અને 2000ના પ્રારંભિક વર્ષોમાં તેને સ્વતંત્ર સંસ્થા બનાવવામાં આવી હતી. VHPAની વેબસાઇટ પર તેની સ્થાપના 2002માં થઈ હોવાનું જણાવાયું છે.
RSS સાથે સંબંધોના સંકેતો: VHPAના સામયિકમાં 2017માં પ્રકાશિત એક લેખ મુજબ, તેના દિવંગત સ્થાપક મહેશ મહેતાને 10 વર્ષની ઉંમરથી RSS દ્વારા તાલીમ આપવામાં આવી હતી. લેખમાં એમ પણ જણાવાયું હતું કે RSSના ભૂતપૂર્વ વડાની સલાહથી અમેરિકામાં VHPની સ્થાપના કરવાની પહેલ કરવામાં આવી હતી.
VHPનો પક્ષ: ભારતમાં VHPના રાષ્ટ્રીય પ્રવક્તા વિનોદ બંસલે આને એક સ્વતંત્ર સંગઠન ગણાવ્યું હતું, જે ક્યારેક VHPA સાથે વિચારધારા વહેંચે છે. તેમણે VHPને RSSનો સ્વતંત્ર હિસ્સો અને તેનો વૈચારિક સહયોગી પણ ગણાવ્યો હતો.
RSSના નેતૃત્વની ભાગીદારી: RSSના વડા મોહન ભાગવત અનેક વર્ષોથી એકલ વિદ્યાલયના કાર્યક્રમોમાં સામેલ થતા રહ્યા છે. Bellingcat મુજબ, આવા કાર્યક્રમોમાં તેમની ભાગીદારીના પુરાવા 2014થી મળે છે અને તપાસમાં મે 2026ના એક કાર્યક્રમનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.
Ekal USAને કેટલાં નાણાં મળ્યાં?
સંસ્થાના અમેરિકન કરવેરાના રેકૉર્ડ મુજબ, 2020થી 2024 દરમિયાન તેને યોગદાન અને અનુદાન સ્વરૂપે 4.84 કરોડ ડૉલરથી વધુ મળ્યા હતા. તેમાંથી ઓછામાં ઓછા 83 લાખ ડૉલર DAF દ્વારા આવ્યા હતા. આ જ સમયગાળા દરમિયાન Ekal USAએ વિદેશી અનુદાન તરીકે 3.37 કરોડ ડૉલર આપ્યા હતા. સંસ્થાના કરવેરા દસ્તાવેજો મુજબ, આ સમગ્ર રકમનો ઉપયોગ ભારતમાં એકલ વિદ્યાલય પ્રોજેક્ટ માટે કરવામાં આવ્યો હતો. આ સમયગાળા દરમિયાન અમેરિકામાં અન્ય સંસ્થાઓ અથવા વ્યક્તિઓને સ્થાનિક અનુદાન આપવા માટે કોઈ રકમ નોંધાઈ નહોતી.
એકલ વિદ્યાલયોની ભૂમિકા અંગે વિવાદ
અહેવાલમાં એકલ વિદ્યાલય આંદોલન અંગે અગાઉ પ્રકાશિત કેટલાંક ટીકાત્મક અહેવાલોનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. આ અહેવાલોમાં આક્ષેપ કરવામાં આવ્યો છે કે કેટલીક શાળાઓ દ્વારા ગરીબ અને વંચિત સમુદાયોનાં બાળકો તથા મહિલાઓમાં હિન્દુત્વવાદી વિચારધારાનો પ્રચાર કરવામાં આવે છે. કેટલાંક ટીકાત્મક અહેવાલોમાં મુસ્લિમો અને ખ્રિસ્તીઓ પ્રત્યે નકારાત્મક માન્યતાઓ ફેલાવવાના આક્ષેપો પણ કરવામાં આવ્યા છે. એ ધ્યાનમાં રાખવું જરૂરી છે કે આ આક્ષેપો છે, જેને Bellingcatએ પોતાની તપાસમાં ટાંક્યા છે. તેમને તમામ શાળાઓ અંગે સ્થાપિત તથ્યો તરીકે માની શકાય નહીં.
Ekal USAએ Bellingcatના આ આક્ષેપો અને RSS સાથેના તેના સંબંધો અંગે પૂછાયેલા સવાલોના જવાબ આપ્યા નહોતા. જોકે, સંસ્થાના FAQ પેજ પર જણાવવામાં આવ્યું છે કે તેની શાળાઓમાં ધાર્મિક શિક્ષણ આપવામાં આવતું નથી અને જાતિ, ધાર્મિક ઓળખ અથવા ભાષાના આધારે ભેદભાવ કરવામાં આવતો નથી. ભારતમાં એકલ વિદ્યાલય સંસ્થાએ પણ Bellingcatના સવાલોના જવાબ આપ્યા નહોતા.
સેવા ઇન્ટરનેશનલને DAFમાંથી 16 મિલિયન ડૉલરથી વધુ અનુદાન મળ્યું.
Bellingcatની તપાસમાં બીજી મુખ્ય સંસ્થા Sewa International Inc. છે, જેને અહેવાલમાં Sewa USA તરીકે ઓળખાવવામાં આવી છે. આ સંસ્થા પણ હ્યુસ્ટનમાં આવેલી છે અને પોતાને હિન્દુ આસ્થા પર આધારિત માનવતાવાદી સેવા આપતી બિનનફાકારક સંસ્થા ગણાવે છે.
સંસ્થાનાં જનસંપર્ક બાબતોનાં ઉપાધ્યક્ષ રાખી ઇસરાનીએ Bellingcatને ઇમેઇલ દ્વારા જણાવ્યું હતું કે Sewa USA, RSSની શાખા અથવા તેની સાથે સંકળાયેલી સંસ્થા તરીકે કામ કરતી નથી અને રાજકીય પ્રવૃત્તિઓમાં ભાગ લેતી નથી.
જોકે, Bellingcatને સંસ્થાની વેબસાઇટ, જૂની સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટ્સ અને પ્રકાશનોમાં એવા સંદર્ભો મળ્યા હતા, જે RSS અથવા RSS સાથે જોડાયેલાં સંગઠનો સાથે ઐતિહાસિક અથવા વૈચારિક સંબંધો હોવાના સંકેતો આપે છે.
RSS અને સેવા ભારતી સાથેના સંબંધોના સંકેતો
2022માં Sewa USAએ પોતાની વેબસાઇટ પર એક લેખ ફરીથી પ્રકાશિત કર્યો હતો, જેમાં Sewa Internationalને RSS સાથે સંબંધ ધરાવતી અમેરિકાસ્થિત ધર્માદા સંસ્થા ગણાવવામાં આવી હતી.
2023માં તેના સ્થાપક સભ્ય વેદ પ્રકાશ નંદાના અવસાન પર જાહેર કરાયેલા નિવેદનમાં સંસ્થાએ લખ્યું હતું કે તેઓ RSSના આદર્શોમાં ઊંડે સુધી ઓતપ્રોત હતા.
2021 અને 2024માં પ્રકાશિત બે બ્લૉગ પોસ્ટ્સમાં સ્વયંસેવકોએ RSS દ્વારા સંચાલિત પ્રવૃત્તિઓને પોતાના સેવાકાર્ય સાથે જોડાવાની પ્રેરણા ગણાવી હતી.
Sewa USAએ ભારતમાં સેવા ભારતી (Sewa Bharati)ની પ્રવૃત્તિઓનો અનેક વખત ઉલ્લેખ કર્યો છે. 2014માં તેણે સેવા ભારતીને પોતાની સહયોગી સંસ્થા અને 2022માં પૂર્વાંચલસ્થિત તેની એકમને ભાગીદાર સંસ્થા ગણાવી હતી.
ઓડિશામાં 2023ની રેલ દુર્ઘટના બાદ રાહતકાર્યમાં ભારતસ્થિત ભાગીદાર સંસ્થાઓના સ્વયંસેવકોની ભાગીદારીનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો. સપ્ટેમ્બર 2025માં મહારાષ્ટ્રનાં પૂરથી અસરગ્રસ્ત પરિવારો માટે ચલાવવામાં આવેલા અભિયાનમાં પણ સેવા ભારતીના 100થી વધુ સ્વયંસેવકોએ રાહતકાર્ય કર્યું હોવાનું જણાવાયું હતું.
Bellingcat મુજબ, RSSની વેબસાઇટ પર સેવા ભારતીની વેબસાઇટની સીધી લિંક પણ છે. RSSના 2016ના વાર્ષિક અહેવાલમાં સેવા ભારતીનો ઉલ્લેખ સેવા વિભાગ હેઠળ કરવામાં આવ્યો હતો. ડિસેમ્બર 2024માં સેવા ભારતીની વેબસાઇટ પર પ્રકાશિત એક કાર્યક્રમ સંબંધિત લેખમાં સંરક્ષણ મંત્રી રાજનાથ સિંહના ભાષણનો ઉલ્લેખ હતો. લેખ મુજબ, તેમણે સેવા ભારતીની સ્થાપનામાં RSSના નેતાઓની ભૂમિકા વિશે વાત કરી હતી. આ કાર્યક્રમમાં RSSના સંયુક્ત મહામંત્રી આલોક કુમાર પણ સામેલ થયા હતા.
આ સંદર્ભો છતાં Sewa USAએ જણાવ્યું હતું કે સેવા ભારતીના સંચાલન અથવા વહીવટમાં તેની કોઈ ભૂમિકા નથી. સેવા ભારતીએ Bellingcatના સવાલોના જવાબ આપ્યા નહોતા.
અમેરિકાના કાયદામાં DAF પર દેખરેખ અંગે સવાલો
Bellingcatની તપાસનો એક મહત્ત્વનો મુદ્દો અમેરિકામાં ધર્માદા અનુદાનો પર દેખરેખ સાથે જોડાયેલો છે. નિષ્ણાતોના મતે, DAF દ્વારા નાણાં આપવાની વ્યવસ્થામાં કેટલીક કાનૂની મર્યાદાઓ છે, પરંતુ જાહેર ધર્માદા સંસ્થા તરીકે નોંધાયેલી સંસ્થાઓને અનુદાન આપતી વખતે દેખરેખનું સ્તર મર્યાદિત હોઈ શકે છે.
શિકાગોની લોયોલા યુનિવર્સિટીના કાયદાના નિષ્ણાત સેમ્યુઅલ બ્રન્સને Bellingcatને જણાવ્યું હતું કે DAFને ખાનગી ફાઉન્ડેશનને બદલે જાહેર ધર્માદા સંસ્થાઓ તરીકે ગણવામાં આવે છે. તેથી અમેરિકાની આંતરિક મહેસૂલ સેવા (IRS)ની દેખરેખ કેટલાક કિસ્સાઓમાં ઓછી હોય છે.
નોટ્રે ડેમ યુનિવર્સિટીના બિનનફાકારક સંસ્થાઓના નિષ્ણાત લોયડ હિતોશી મેયરે પણ જણાવ્યું હતું કે અમેરિકાના કરવેરા કાયદા હેઠળ 501(c)(3)નો દરજ્જો ધરાવતી સંસ્થાને અનુદાન આપવામાં આવે ત્યારે તેનો ઉપયોગ ધર્માદા હેતુ માટે થશે એવી ધારણાને આધારે વધારાની દેખરેખની જરૂર મર્યાદિત હોઈ શકે છે.
તેનો અર્થ એવો નથી કે DAF દ્વારા થતા તમામ વ્યવહારો કોઈ નિયમ વિના ચાલે છે. આ ફંડના પ્રાયોજકો પર કેટલાક કાનૂની પ્રતિબંધો લાગુ પડે છે અને તેઓ કોઈ સંસ્થાને અનુદાન આપવાનો ઇનકાર પણ કરી શકે છે.
RSSની જવાબદારી અને રાજકીય સંદર્ભ
RSS ભારતમાં નોંધાયેલી સંસ્થા તરીકે કામ કરતું નથી અને તેનું ઔપચારિક સભ્યપદ માળખું પણ સામાન્ય સંગઠનો જેવું નથી. સંગઠન પોતાને સમાન વિચારધારા ધરાવતી વ્યક્તિઓના સમૂહ તરીકે ઓળખાવે છે. આ કારણસર તેની સાથે સંબંધિત સંસ્થાઓ સાથેના તેના ઔપચારિક સંબંધોનું મૂલ્યાંકન કરવું ઘણી વખત જટિલ બની જાય છે.
કેલિફોર્નિયા યુનિવર્સિટી, બર્કલેની માનવશાસ્ત્રી અને દક્ષિણ એશિયા અભ્યાસનાં નિષ્ણાત ડૉ. અંગના પી. ચેટર્જીએ Bellingcatને જણાવ્યું હતું કે RSSનાં સંસાધનો, નાણાં, પ્રભાવ અને પ્રવૃત્તિઓ પર સ્વતંત્ર દેખરેખ નથી. તેમના મતે, સંગઠરની વ્યાપક પહોંચ અને પ્રભાવને જોતાં જવાબદારી તથા જાહેર તપાસનો અભાવ ગંભીર સવાલો ઊભા કરે છે.
અહેવાલમાં RSSની રાજકીય પૃષ્ઠભૂમિનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. તેને ભારતીય જનતા પાર્ટી (BJP)નો વૈચારિક આધાર માનવામાં આવે છે અને વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી તેના ભૂતપૂર્વ કાર્યકર રહ્યા છે. RSSની હિન્દુ રાષ્ટ્ર સંબંધિત વિચારધારા અંગે ભારતમાં અને વિદેશોમાં ચર્ચા થતી રહી છે.
Bellingcat મુજબ, અમેરિકાના ધાર્મિક સ્વતંત્રતા સંબંધિત દ્વિપક્ષીય પંચે તાજેતરમાં અમેરિકન સરકારને RSS પર પ્રતિબંધ મૂકવાની અપીલ કરી હતી. અહેવાલમાં એવો પણ ઉલ્લેખ છે કે આશરે 100 અમેરિકન સાંસદો અને રાજકારણીઓએ RSS સાથે જોડાયેલી સંસ્થાઓ પાસેથી નાણાં નહીં સ્વીકારવાની પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરી હતી. અહેવાલ પ્રકાશિત થયો ત્યાં સુધી RSSએ Bellingcatની અનેક વિનંતીઓ છતાં આ સવાલોના જવાબ આપ્યા નહોતા.
RSS સાથે જોડાયેલી બંને સંસ્થાઓએ આ જ સમયગાળા દરમિયાન ભારત અને દક્ષિણ એશિયામાં મોટા પ્રમાણમાં નાણાં ખર્ચ્યાં હતાં. Ekal USAના કરવેરાના દસ્તાવેજોમાં 3.37 કરોડ ડૉલરના વિદેશી અનુદાનનો સંપૂર્ણ ઉપયોગ ભારતમાં એકલ વિદ્યાલય પ્રોજેક્ટ માટે કરવામાં આવ્યો હોવાનું જણાવાયું હતું, જ્યારે Sewa USAએ દક્ષિણ એશિયામાં 2.97 કરોડ ડૉલરના વિદેશી અનુદાન નોંધાવ્યાં હતાં.
DAF વ્યવસ્થામાં મૂળ દાતાની ઓળખ જાહેર રેકૉર્ડમાંથી જાણી શકાતી નથી. આથી નાણાકીય પારદર્શિતા અને અનુદાનો પર દેખરેખ અંગે સવાલો ઊભા થાય છે.
