SC-ST Reservation Creamy Layer: દેશમાં આજકાલ અનામત પર ચર્ચા તેજ બની છે. સુપ્રીમ કોર્ટે સોમવારે કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોને નોટિસ જારી કરીને એસસી-એસટી (SC-ST) અનામતમાં ક્રીમી લેયર લાગુ કરવા અંગે તેમનો અભિપ્રાય પૂછ્યો છે. આ અરજી ભાજપના નેતા અને વકીલ અશ્વિની ઉપાધ્યાયે દાખલ કરી છે. તેમની દલીલ છે કે સરકારી નોકરી કે બંધારણીય પદ મેળવનાર એસસી-એસટી વર્ગના લોકોને અનામતના દાયરામાંથી બહાર રાખવામાં આવે. આ દલીલ છેલ્લા ઘણા સમયથી કરવામાં આવી રહી છે કે એસસી-એસટી અનામતમાં પણ આર્થિક સ્થિતિને આધાર બનાવવામાં આવે. આ પ્રકારની વ્યવસ્થા અન્ય પછાત વર્ગ (OBC) ના અનામતમાં પહેલાથી જ લાગુ છે. સુપ્રીમ કોર્ટના વલણમાં પણ આને લઈને ઘણો બદલાવ આવ્યો છે.
બંધારણના કયા અનુચ્છેદ હેઠળ મળે છે અનામત
એસસી-એસટી અનામતની વ્યવસ્થા ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ ૧૫(૪) અને ૧૬(૪) હેઠળ કરવામાં આવી છે. બંધારણના આ અનુચ્છેદ રાજ્યને સામાજિક અને શૈક્ષણિક રીતે પછાત વર્ગો માટે શિક્ષણ અને સરકારી નોકરીઓમાં વિશેષ જોગવાઈ (જેમ કે અનામત) કરવાની મંજૂરી આપે છે. તેનો હેતુ આ વર્ગોને સમાજની મુખ્યધારામાં સામેલ કરવાનો અને તેમને સમાન તક પૂરી પાડવાનો છે. આને બંધારણના પ્રથમ સુધારા (૧૯૫૧) દ્વારા ઉમેરવામાં આવ્યા હતા. આમાં ૧૫(૪) શિક્ષણ અને ૧૬(૪) સરકારી નોકરીઓમાં અનામત સાથે જોડાયેલ છે. એસસી-એસટી વર્ગને અનામત તેમની ઐતિહાસિક સામાજિક વંચિતતાના આધારે આપવામાં આવી હતી, તેમની આર્થિક સ્થિતિના આધારે નહીં. એસસી-એસટીના લોકો સાથે ભેદભાવ આર્થિક આધારે નહીં, પરંતુ તેમની જાતીય ઓળખના કારણે થાય છે.
એસસી-એસટી અનામત પર સુપ્રીમ કોર્ટનો અભિપ્રાય
આ બાબતે સુપ્રીમ કોર્ટનો અભિપ્રાય સમયાંતરે બદલાતો રહ્યો છે. અનામતના મામલામાં ૧૯૯૨માં ‘ઈન્દિરા સાહની વિરુદ્ધ ભારત સરકાર’ ના કેસમાં આવેલા ચુકાદાને સૌથી નિર્ણાયક માનવામાં આવે છે. આ ચુકાદામાં સુપ્રીમ કોર્ટના નવ જજોની બેન્ચે ઓબીસી અનામતને માન્ય ઠેરવી હતી. આ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે અન્ય પછાત વર્ગ (OBC) ના અનામતમાં ક્રીમી લેયર લાગુ કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો. પરંતુ એસસી-એસટી અનામતને ક્રીમી લેયરથી બહાર રાખ્યું હતું. તેમાં અદાલતનો તર્ક હતો કે એસસી-એસટીની વંચિતતાનું મૂળ કારણ સામાજિક ભેદભાવ છે, આર્થિક સ્થિતિ નથી.
ત્યારબાદ સુપ્રીમ કોર્ટે 2006 માં ‘એમ. નાગરાજ વિરુદ્ધ ભારત સરકાર’ ના કેસમાં એસસી-એસટીને પ્રમોશનમાં અનામતની મંજૂરી આપી. અદાલતે પ્રમોશનમાં અનામતમાં ક્રીમી લેયર લાગુ કરવાની માંગને ફગાવી દીધી હતી. આ ચુકાદામાં પણ સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું હતું કે એસસી-એસટી અનામતનો ઉદ્દેશ્ય સામાજિક પછાતપણાની ભરપાઈ કરવાનો છે.
આર્થિક સ્થિતિના આધારે એસસી-એસટી અનામત પર સુપ્રીમ કોર્ટના વલણમાં પછીના વર્ષોમાં બદલાવ આવ્યો. સુપ્રીમ કોર્ટે 2018 માં ‘જરનૈલ સિંહ વિરુદ્ધ લક્ષ્મી નારાયણ ગુપ્તા’ ના કેસમાં એસસી-એસટી માટે પ્રમોશનમાં અનામતમાં ‘ક્રીમી લેયર’ લાગુ કરવાનો સંકેત આપ્યો. અદાલતનું કહેવું હતું કે એસસી-એસટીના જે લોકો આર્થિક અને સામાજિક રીતે ઉન્નત થઈ ચૂક્યા છે, તેમને અનામતમાંથી બહાર કરી શકાય છે.
શું અનામત ગરીબી હટાવવાનું ફોર્મ્યુલા છે?
કેન્દ્ર સરકારે વર્ષ 2019 માં 103 મા બંધારણીય સુધારા દ્વારા આર્થિક રીતે નબળા વર્ગો (EWS) માટે સરકારી નોકરીઓ અને શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં 10 ટકા અનામતની જોગવાઈ કરી. આ માટે બંધારણના અનુચ્છેદ ૧૫ અને ૧૬ માં સુધારો કરીને અનુચ્છેદ ૧૫(૬) અને ૧૬(૬) ઉમેરવામાં આવ્યા. આ સુધારાથી બિન-અનામત વર્ગના ગરીબોને અનામત આપવામાં આવી છે. આ જ પ્રકારના એક પ્રયાસને સુપ્રીમ કોર્ટે તે સમયે નકારી કાઢ્યો હતો જ્યારે ૧૯૯૧ માં જ્યારે પી.વી. નરસિમ્હા રાવની કોંગ્રેસ સરકારે આર્થિક આધારે 10 ટકા અનામત આપવાનો પ્રસ્તાવ કર્યો હતો. સુપ્રીમ કોર્ટની નવ સભ્યોની બેન્ચે આ નિર્ણય સાથે અસંમતિ દર્શાવી હતી. પોતાના ચુકાદામાં સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું હતું કે, “બંધારણમાં અનામતની જોગવાઈ સામાજિક અસમાનતા દૂર કરવાના હેતુથી રાખવામાં આવી છે, તેથી તેનો ઉપયોગ ગરીબી નાબૂદી કાર્યક્રમ તરીકે કરી શકાય નહીં.” પરંતુ EWS અનામતની જોગવાઈ લાગુ થયા પછી એસસી-એસટી અનામતમાં પણ ક્રીમી લેયરની માંગ તેજ થઈ ગઈ અને સુપ્રીમ કોર્ટનું વલણ પણ બદલાવા લાગ્યું.
સુપ્રીમ કોર્ટે 2024 માં ‘સ્ટેટ ઓફ પંજાબ વિરુદ્ધ દવિંદર સિંહ’ કેસમાં અનામતની અંદર અનામતનો રસ્તો સાફ કરી દીધો. આ સાથે અદાલતે આર્થિક આધારે અનામતમાં અનામતનો પણ સંકેત આપ્યો. આ કેસમાં પંજાબ સરકારે કોર્ટ સામે એવો તર્ક રાખ્યો હતો કે એસસીમાં તમામ જાતિઓ એક સમાન નથી. કેન્દ્ર સરકારે પણ એવો જ અભિપ્રાય આપતા દલીલ કરી હતી કે એસસી-એસટી અનામતમાં પેટા-વર્ગીકરણની મંજૂરી મળવી જોઈએ.
અદાલત અનામતમાં અનામત આપવાની પક્ષધર તો છે, પરંતુ આ વિભાજન કેવી રીતે થશે, તેના માટે આંકડા કેવી રીતે એકત્ર કરવામાં આવશે, તે અંગે હજુ સ્થિતિ સ્પષ્ટ નથી. જોકે એવું અનેકવાર બન્યું છે કે અદાલતોએ સરકાર દ્વારા આંકડા યોગ્ય રીતે એકત્ર ન કરવાની વાત કહીને કોઈ વર્ગને આપવામાં આવેલી અનામતને રદ કરી દીધી છે.
