હાલમાં સરકાર દ્વારા સંસદમાં ટોલ ટેક્સ અંગે પૂછવામાં આવેલ એક સવાલના જવાબમાં કેટલાક જવાબ આપવામાં આવ્યા હતા.અને વળી ખાસ તો થોડા સમય અગાઉ જ રાઘવ ચડ્ડાએ પણ ટોલ ટેક્સ અંગે ખાસ સવાલો ઉઠાવ્યા હતા જેના વિડીઓ પણ વાયરલ થયા હતા, કે સામાન્ય માણસ શું ફક્ત ટોલ ટેક્સ જ આપે છે? કે એક કાર લે છે ત્યારે શું શું pay કરે છે.ત્યારે આ માહિતી અનુસાર, ભારતમાં નેશનલ હાઈવે પર બનેલા ટોલ પ્લાઝામાંથી અત્યાર સુધીમાં કુલ રૂ. 2.4 લાખ કરોડની આવક થઈ છે. તાજેતરમાં લોકસભામાં રજૂ કરાયેલા આંકડા પરથી આ માહિતી સામે આવી છે. આ ડેટા તે 758 ટોલ પ્લાઝા પરથી એકત્રિત કરવામાં આવ્યો છે જેના માટે સંપૂર્ણ ડેટા ઉપલબ્ધ હતો. સરકારે એમ પણ કહ્યું કે છેલ્લા ત્રણ વર્ષમાં 14 ટોલ પ્લાઝા બંધ કરવામાં આવ્યા છે.
ટોલ પ્લાઝાથી થતી કમાણી મામલે ઉત્તર પ્રદેશ સૌથી આગળ છે. અહીં ટોલમાંથી રૂ. 32,510 કરોડ એકત્ર થયા છે. આ પછી રાજસ્થાન અને મહારાષ્ટ્ર બીજા અને ત્રીજા સ્થાને છે. સૌથી ઓછો ટોલ ટેક્સ દિલ્હી-એનસીઆરમાં વસૂલવામાં આવ્યો હતો. અહીં માત્ર રૂ. 263 કરોડની આવક આવી. દિલ્હી-ચેન્નઈ નેશનલ હાઈવે NH48 પર સૌથી વધુ 24,490 કરોડ રૂપિયાનો ટોલ વસૂલવામાં આવ્યો છે.
હવે મોટાભાગના લોકો FASTag દ્વારા ટોલ ચૂકવી રહ્યા છે. છેલ્લા કેટલાક મહિનામાં, ફાસ્ટેગ દ્વારા 98% થી વધુ ટોલ ચૂકવણી કરવામાં આવી છે. ફાસ્ટેગ એક સ્ટીકર છે જેની મદદથી તમે રોકાયા વગર ટોલ ચૂકવી શકો છો. આ તમારા સમય અને પૈસા બંને બચાવે છે.
ટોલ ટેક્સ કેમ લેવામાં આવે છે?
સંસદમાં પૂછવામાં આવેલા એક પ્રશ્નના જવાબમાં પરિવહન મંત્રી નીતિન ગડકરીએ કહ્યું કે, લોકોને સારા રસ્તા મળી શકે અને તેમની મુસાફરી સરળ બની શકે તે માટે ટોલ ટેક્સ લેવામાં આવે છે. તેનાથી માલસામાનની હેરફેર પણ સરળ બને છે. ટોલ ટેક્સ દર વર્ષે બદલાઈ શકે છે. ફુગાવાનો દર કેટલો વધ્યો છે તેના પર આધાર રાખે છે. જો મોંઘવારી વધુ હશે તો ટોલ ટેક્સ પણ વધી શકે છે.
ટોલ કેવી રીતે નક્કી થાય છે?
હાઈવે પર ટોલ ટેક્સ નક્કી કરતી વખતે ઘણી બાબતોને ધ્યાનમાં રાખવામાં આવે છે. જેમ કે: હાઈવે પર કેટલી લેન છે, કર્બ્સ પાકા છે કે નહીં, તે જોવામાં આવે છે. હાઇવેની લંબાઈ પ્રમાણે ટોલ ટેક્સ પણ નક્કી કરવામાં આવે છે. હાઈવે જેટલો લાંબો થશે તેટલો ટોલ ટેક્સ વધશે. હાઈવે પર મોટો પુલ કે ટનલ હોય તો પણ ટોલ વધારે હોઈ શકે છે. મોટા વાહનો (જેમ કે ટ્રક, બસ) પર નાના વાહનો (જેમ કે કાર, બાઇક) કરતાં વધુ ટેક્સ વસૂલવામાં આવે છે. હાલમાં, ‘NH ફી રૂલ્સ’ નામના નિયમો અનુસાર ટોલ વસૂલવામાં આવે છે. આ નિયમો નક્કી કરે છે કે કેટલો ટોલ લેવામાં આવશે અને કેવી રીતે લેવામાં આવશે.
શું સરકાર અને કંપનીઓ વચ્ચે કોઈ કરાર છે?
જ્યારે સરકાર હાઈવે બનાવવાનું કામ કોઈ કંપનીને આપે છે ત્યારે તેમની વચ્ચે કરાર કરવામાં આવે છે. આ કરારમાં નક્કી કરવામાં આવે છે કે કંપની કેટલા સમય માટે અને કેટલો ટોલ વસૂલ કરી શકે છે. આ કરારને ‘કન્સેશન એગ્રીમેન્ટ’ કહેવામાં આવે છે. જેમાં ટોલ ટેક્સ શરૂ કરવા અને સમાપ્ત કરવાની સમય મર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી છે. સરકારે કહ્યું કે કોઈપણ વ્યક્તિ ‘માહિતીના અધિકાર’ (RTI) દ્વારા આ કરારો વિશે માહિતી માંગી શકે છે.
જ્યારે નવો હાઇવે, પુલ અથવા ટનલ તૈયાર થાય છે, ત્યારે ટોલ વસૂલાત 45 દિવસમાં શરૂ થાય છે. જો સરકાર દ્વારા રોડ બનાવવામાં આવે તો કેટલા સમય સુધી ટોલ વસૂલવો તે સરકારના નિયમ મુજબ નક્કી કરવામાં આવે છે. જો રોડ ખાનગી કંપની દ્વારા બનાવવામાં આવે તો સરકાર અને કંપની વચ્ચેના કરારમાં ટોલ વસૂલવાનો સમય નક્કી કરવામાં આવે છે.
શું ભવિષ્યમાં ટોલ પ્લાઝા નાબૂદ થશે?
હવે સરકાર સેટેલાઇટ સિસ્ટમ દ્વારા ટોલ વસૂલવાની તૈયારી કરી રહી છે. સરકાર ‘ઈલેક્ટ્રોનિક ટોલ કલેક્શન’ (ETC) નામની નવી ટેક્નોલોજી લાવી રહી છે. આ સાથે ટોલ પ્લાઝા પર રોકાયા વગર ટોલ ચૂકવી શકાશે. તે ફાસ્ટેગ જેવું જ છે, પરંતુ આમાં વાહનને એક સેકન્ડ માટે પણ રોકવું પડશે નહીં.
તેને GNSS (ગ્લોબલ નેવિગેશન સેટેલાઇટ સિસ્ટમ) પણ કહેવામાં આવે છે. અત્યારે આ સિસ્ટમ ક્યાંય કાર્યરત નથી. પરંતુ સરકાર તેના પર કામ કરી રહી છે. આ સિસ્ટમ સસ્તી હશે કારણ કે ટોલ પ્લાઝા પર કામ કરતા લોકોની કોઈ જરૂર રહેશે નહીં.
બે ટોલ પ્લાઝા વચ્ચે કેટલું અંતર હોવું જોઈએ?
નેશનલ હાઈવે ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયા (NHAI)ના નિયમો અનુસાર, બે ટોલ પ્લાઝા વચ્ચે ઓછામાં ઓછું 60 કિલોમીટરનું અંતર હોવું જોઈએ. આ નિયમ નેશનલ હાઈવે ફી રૂલ્સ 2008 હેઠળ લાગુ થાય છે.
‘ક્લોઝ્ડ યુઝર ફી કલેક્શન સિસ્ટમ’ એક એવી સિસ્ટમ છે જેમાં તમે જ્યાં પણ હાઇવે પર ચઢો છો અને જ્યાં હાઇવે પરથી ઉતરો છો ત્યાં ટોલ ચૂકવવો પડે છે. આ સિસ્ટમમાં ગમે ત્યાં ટોલ પ્લાઝા બનાવી શકાય છે. કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં બે ટોલ પ્લાઝા વચ્ચેનું અંતર 60 કિમીથી ઓછું હોઈ શકે છે. આવું ત્યારે થાય છે જ્યારે હાઈવે પર કોઈ મોટો પુલ, બાયપાસ અથવા ટનલ હોય, તો તેના માટે અલગ ટોલ પ્લાઝા બનાવી શકાય છે, પછી ભલે તે બીજા ટોલ પ્લાઝાથી 60 કિમીથી ઓછો દૂર હોય.
જ્યારે નવો હાઇવે બને છે, ત્યારે તેની આસપાસનો વિસ્તાર પણ સુધરે છે, જેમ કે નવી દુકાનો ખુલે છે, નવા મકાનો બને છે વગેરે. આવા સમગ્ર વિસ્તારને પ્રોજેક્ટ પ્રભાવ લંબાઈ કહેવામાં આવે છે. ચોકડી ટોલ પ્લાઝા 55 કિલોમીટર લાંબા વિસ્તાર માટે ટોલ વસૂલ કરે છે. જ્યારે, મડવા નગર ટોલ પ્લાઝા 62.86 કિલોમીટર લાંબા વિસ્તાર માટે ટોલ વસૂલ કરે છે. જે વિસ્તારો માટે ચોકડી અને માડવા નગર ટોલ પ્લાઝા ટોલ વસૂલ કરે છે તે અલગ અલગ છે. તેથી, જો તેમની વચ્ચેનું અંતર 60 કિમીથી ઓછું હોય તો પણ કોઈ સમસ્યા નથી.
કાર ખરીદતી વખતે રોડ ટેક્સ ભર્યા પછી પણ ટોલ ટેક્સ કેમ?
પીપીપી મોડલ દ્વારા સરકારને ટોલ ટેક્સ દ્વારા ઘણા પૈસા મળે છે. સરકાર જ્યારે ખાનગી કંપનીને રોડ બનાવવાનું કામ આપે છે ત્યારે તેને PPP મોડલ કહેવામાં આવે છે. કાર ખરીદતી વખતે, તમે ‘રોડ ટેક્સ’ ચૂકવો છો જે તમામ રસ્તાઓના ઉપયોગ માટે છે. પરંતુ કોઈ ચોક્કસ રોડ કે હાઈવેના ઉપયોગ માટે ‘ટોલ ટેક્સ’ વસૂલવામાં આવે છે. તે હાઇવે પર આ ટેક્સ અસલમાં તેના મેઇનટેનન્સ પાછળ ખર્ચવામાં આવે તેવો આશય હોય છે
