Start-Up Politics in India: ભારતીય રાજકારણમાં સ્ટાર્ટઅપ પોલિટિક્સની એન્ટ્રી? PK, વિજય અને અન્નામલાઈએ બદલ્યા રાજકીય સમીકરણો

Start-Up Politics in India: સ્ટાર્ટઅપ મોડેલ તરફ વધી રહ્યું છે ભારતીય રાજકારણ, PK, TVK અને અન્નામલાઈ પર સૌની નજર

Start-Up Politics in India: ભારતીય રાજકારણ એક નવા તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. લાંબા સમયથી ભારતીય રાજકારણ જાતિ, ધર્મ, પરિવારવાદ અને દાયકાઓ જૂની રાજકીય મશીનરી પર આધારિત રહ્યું છે, જેના પર સ્થાપિત ખેલાડીઓનું પ્રભુત્વ રહ્યું છે. પરંતુ પોલિટિકલ સ્ટ્રેટેજિસ્ટમાંથી રાજકારણી બનેલા પ્રશાંત કિશોર, તમિલનાડુના મુખ્યમંત્રી સી જોસેફ વિજય અને તમિલનાડુ BJPના પૂર્વ અધ્યક્ષ કે અન્નામલાઈ સ્ટાર્ટ-અપની જેમ તેમાં પરિવર્તન લાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. તેઓ રાજકારણના જૂના ‘બિઝનેસ મોડલ’ને પડકાર આપી રહ્યા છે અને વિજય પ્રથમ ‘પોલિટિકલ યુનિકોર્ન’ તરીકે ઉભરી રહ્યા છે. બીજી તરફ, NEET પેપર લીક મામલે પ્રદર્શન કરનાર કોકરોચ જનતા પાર્ટી જેવા દબાણ જૂથો પણ ઉભરી રહ્યા છે, જે Gen Z સાથે જોડાયેલા છે. આવા સમયમાં મોટો પ્રશ્ન એ ઊભો થાય છે કે શું ભારતીય રાજકારણમાં સ્ટાર્ટઅપ પોલિટિક્સની શરૂઆત થઈ ગઈ છે.

બાંકીપુરમાં PKની જીતથી મળ્યા રાજકીય પરિવર્તનના સંકેતો

ઇન્ડિયા ટુડેની એક રિપોર્ટ અનુસાર, પ્રશાંત કિશોર (PK), થલપતિ વિજય અને અન્નામલાઈ ત્રણેય વિચારધારાની દૃષ્ટિએ એકસરખા નથી અને તેમના પાસે સમાન રાજકીય સંસાધનો પણ નથી. તેમ છતાં, દરેક સ્થાપિત રાજકીય મશીનરીનો ભાગ બનવાને બદલે પોતાની રીતે રાજકારણને નવી રીતે ઉભું કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. આ પરિવર્તનનો સંકેત ત્યારે મળ્યો જ્યારે પ્રશાંત કિશોરે તાજેતરમાં 3 ઑગસ્ટે બિહારની બાંકીપુર વિધાનસભા બેઠકની પેટાચૂંટણી જીતી.

PKએ બિહારમાં પરિવર્તનના હેતુથી રાજકારણમાં પ્રવેશ કર્યો

• રાજકારણમાં આવતાં પહેલાં PK એક પોલિટિકલ કન્સલ્ટન્ટ હતા. તેમણે પોતાના વતન બિહારમાં પરિવર્તન લાવવાના હેતુથી રાજકારણમાં પ્રવેશ કર્યો હતો. તેઓ એવા નેતા છે જેમની પાર્ટીને પોતાની પ્રથમ વિધાનસભા ચૂંટણીમાં કોઈ સફળતા મળી નહોતી, પરંતુ બાદમાં તેમણે ભારતીય જનતા પાર્ટી (BJP)ને તેના જ એવા ગઢમાં હરાવી જ્યાં BJPનું 30 વર્ષથી પ્રભુત્વ હતું.
• 2022માં PKએ બિહારમાં લગભગ 3,000 કિલોમીટરની પદયાત્રા સાથે ‘જન સુરાજ’ કેમ્પેઇન શરૂ કર્યું. એવા નેતા માટે આ રીત ઘણી જૂની લાગતી હતી, જેમની ઓળખ ડેટા, ટેકનોલોજી અને આધુનિક કેમ્પેઇન મેનેજમેન્ટના આધારે બની હતી.
• અંતે 2024માં જન સુરાજ એક આંદોલનમાંથી બદલાઈને જન સુરાજ પાર્ટી (JSP) બની. તેની કાર્યપદ્ધતિ પણ સંપૂર્ણપણે અલગ હતી. જાતિ આધારિત સમીકરણોને કેન્દ્રમાં રાખવાને બદલે, કિશોરે શિક્ષણ, રોજગાર, સ્થળાંતર, આરોગ્ય સેવા, પેન્શન, કૃષિ, મહિલાઓનું આર્થિક સશક્તિકરણ અને શાસન વ્યવસ્થા જેવા મુદ્દાઓ પર ભાર મૂક્યો.

થલપતિ વિજય: ભારતની સ્ટાર્ટઅપ પોલિટિક્સના ‘યુનિકોર્ન’

• થલપતિ વિજય તે ‘યુનિકોર્ન’ જેવા છે, જેમણે ખૂબ ઓછા સમયમાં અસાધારણ વિકાસ હાંસલ કર્યો. સી જોસેફ વિજયે 2024માં પોતાની પાર્ટી ‘તમિલગા વેટ્રી કઝગમ’ (TVK) શરૂ કરીને રાજકારણમાં પ્રવેશ કર્યો. અભિનેતામાંથી રાજકારણી બનેલા વિજય પાસે પહેલાથી જ લોકોનો વિશાળ સમર્થન આધાર હતો. સૌથી મોટી વાત એ હતી કે તેમણે પોતાના ફિલ્મી સમર્થકોને મતદારોમાં ફેરવ્યા. આવું સમર્થન મેળવવા માટે મોટા ભાગના નેતાઓને વર્ષો લાગી જાય છે. પરંતુ ફિલ્મોની લોકપ્રિયતાને રાજકીય શક્તિમાં ફેરવવી એટલી સરળ નથી જેટલી ચાહકોને મતદારોમાં ફેરવવી.
• તમિલનાડુમાં પોતાનું પ્રભુત્વ સ્થાપિત કરવા માટે બે મોટી દ્રવિડ પાર્ટીઓ દ્રવિડ મુનેત્ર કઝગમ (DMK) અને ઑલ ઇન્ડિયા અન્ના દ્રવિડ મુનેત્ર કઝગમ (AIADMK)એ દાયકાઓ સુધી કામ કર્યું છે. DMK અને AIADMKના આ દ્વિપક્ષીય પ્રભુત્વને તોડવાનો પ્રયાસ કરનાર બહારના લોકો માટે તમિલનાડુની ધરતી ભાગ્યે જ અનુકૂળ રહી છે.

વિજયે પોતાનો અલગ રાજકીય બ્રાન્ડ બનાવ્યો

• વિજયે એક નવો રાજકીય બ્રાન્ડ ઉભો કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. તેમની રાજનીતિ સંપૂર્ણપણે જાતિ અથવા પેરિયારની આસપાસ કેન્દ્રિત નહોતી. જ્યારે TVK પ્રમુખે સામાજિક ન્યાયની વાત કરી, ત્યારે તેને મુખ્યત્વે સમાનતા અને કલ્યાણના દૃષ્ટિકોણથી રજૂ કરવામાં આવી, જાતિ આધારિત ગોઠવણી તરીકે નહીં. તેમણે TVKને સાંપ્રદાયિક રાજકારણના વિરોધમાં ઉભું રાખ્યું અને યુવા મતદારોને આકર્ષવાનો પ્રયાસ કર્યો.
• વિજયના ઘોષણાપત્રમાં મહિલાઓનું કલ્યાણ, રોજગાર, શિક્ષણ, આરોગ્ય સેવા, ખેડૂતો, પેન્શન, મફત વીજળી, પીવાનું પાણી અને સામાજિક સુરક્ષા જેવા રોજિંદા મુદ્દાઓ પર વધુ ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો.
• પરંતુ TVKની સાચી સફળતા તેની ઝડપ હતી. પરંપરાગત પાર્ટીઓને પોતાનું સ્થાન બનાવવા વર્ષો લાગી જાય છે, જ્યારે વિજયની પાર્ટીએ માત્ર શૂન્યથી શરૂઆત જ કરી નહીં, પરંતુ રચાયાના બે વર્ષમાં જ સરકાર પણ બનાવી.
• 2026ની તમિલનાડુ વિધાનસભા ચૂંટણીમાં TVKએ 234 સભ્યોની વિધાનસભામાં 108 બેઠકો જીતીને સૌથી મોટી પાર્ટી તરીકે સ્થાન મેળવ્યું. કોંગ્રેસ અને અન્ય પ્રાદેશિક સાથીઓના સમર્થનથી વિજયે તમિલનાડુના મુખ્યમંત્રી તરીકે શપથ લીધા અને દ્રવિડ દિગ્ગજોના 60 વર્ષના પ્રભુત્વનો અંત લાવ્યો.

અન્નામલાઈ: સ્થાપિત કંપની છોડનાર ફાઉન્ડર

• PK અને વિજયની તુલનામાં કે અન્નામલાઈ અલગ પ્રકારના પોલિટિકલ એન્ટરપ્રેન્યોર છે. તેમણે PKની જેમ રાજકીય વ્યવસ્થાથી બહાર રહીને વર્ષો સુધી ચૂંટણીની વ્યૂહરચના બનાવી નહોતી અને ન તો વિજયની જેમ ફિલ્મી લોકપ્રિયતા સાથે રાજકારણમાં પ્રવેશ કર્યો હતો. IPS અધિકારીમાંથી રાજકારણી બનેલા અન્નામલાઈ 2020માં પરંપરાગત રાજકારણમાં આવ્યા.
• અન્નામલાઈએ BJP સાથે લગભગ છ વર્ષ વિતાવ્યાં અને તેઓ પાર્ટીના તમિલનાડુ અધ્યક્ષ પણ રહ્યા. તેમણે એક રાષ્ટ્રીય રાજકીય સંગઠનની કાર્યપદ્ધતિને અંદરથી જોઈ અને સમજી. તેમણે પાર્ટીમાં પોતાનો અલગ અંદાજ લાવવાનો પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ એક એવા તબક્કે પહોંચ્યા જ્યાં તેમને લાગ્યું કે હાલના માળખામાં તેઓ જે પ્રકારનું રાજકારણ કરવા માંગે છે તેના માટે જગ્યા નથી.

અન્નામલાઈએ સ્થાપિત પાર્ટી છોડી, પોતાની અલગ રાહ બનાવી

• અન્નામલાઈએ અલગ કરવાની ઇચ્છાથી સ્થાપિત પાર્ટી એટલે કે BJP છોડી. બરાબર તેવી જ રીતે જેમ કેટલાક સ્ટાર્ટઅપ ફાઉન્ડર પોતાના સપનાઓ પૂર્ણ કરવા માટે સ્થાપિત કંપનીઓ છોડી દે છે. અન્નામલાઈ ઘણી હદ સુધી ટોની ફેડેલ અને માર્થા સ્ટ્યુઅર્ટ જેવા છે, જેમણે પોતાના સપનાઓને સાકાર કરવા માટે પોતાની સુરક્ષિત સ્થિતિ છોડી હતી.
• 5 જૂન, 2026ના રોજ અન્નામલાઈએ ‘વી ધ લીડર્સ’ નામનું રાજકીય આંદોલન શરૂ કર્યું. તેમનું કહેવું છે કે આ ધીમે ધીમે એક રાજકીય પાર્ટીમાં પરિવર્તિત થશે. ચૂંટણી પહેલાં નવી પાર્ટી શરૂ કરનારા પરંપરાગત રાજકારણીઓથી વિપરીત, અન્નામલાઈએ પહેલાં સંગઠન ઉભું કરવાનો અને બાદમાં ચૂંટણી લડવાનો નિર્ણય કર્યો છે, જેમાં 2031ની તમિલનાડુ વિધાનસભા ચૂંટણી તેમનું મુખ્ય લક્ષ્ય છે.

જ્યારે પ્રાદેશિક પાર્ટીઓએ કોંગ્રેસને પડકાર આપ્યો

• ભારતીય રાજકારણ ક્યારેય એકસરખું રહ્યું નથી. 1967માં પ્રાદેશિક પાર્ટીઓના ઉદયે કોંગ્રેસના એકપક્ષીય પ્રભુત્વને પડકાર્યો. 1990માં મંડલ આંદોલને રાજકારણમાં જાતિના મહત્વને બદલ્યું. 1992માં રામ જન્મભૂમિ આંદોલનના શિખરે ચૂંટણી રાજકારણમાં ધર્મની ભૂમિકા બદલાઈ ગઈ.
• આર્થિક ઉદારિકરણથી લોકોની અપેક્ષાઓ બદલાઈ, ટેલિવિઝને રાજકીય સંવાદનો અંદાજ બદલ્યો અને 2014 પછી સોશિયલ મીડિયાના પ્રભાવથી નેતાઓને પરંપરાગત મીડિયા અથવા પાર્ટી માળખા પર સંપૂર્ણપણે નિર્ભર રહ્યા વિના સીધા મતદારો સાથે વાત કરવાની તક મળી.

TDPથી લઈને AAP સુધી થયા મોટા પરિવર્તનો

તમિલનાડુના મુખ્યમંત્રી વિજયે પહેલેથી જ બતાવી દીધું છે કે આવું પોલિટિકલ સ્ટાર્ટઅપ કેટલી ઝડપથી વિકસી શકે છે. સૌથી પહેલાં 1982માં એનટી રામા રાવની તેલુગુ દેશમ પાર્ટી (TDP) બની. રચનાના માત્ર નવ મહિનામાં જ પાર્ટીએ 1983માં આંધ્ર પ્રદેશ વિધાનસભા ચૂંટણી જીતી. 1985માં આસામ આંદોલનમાંથી આસામ ગણ પરિષદ (AGP) ઉભી થઈ અને રચાયા પછીના થોડા મહિનામાં જ રાજ્ય વિધાનસભા ચૂંટણી જીતી. ત્રણ દાયકાઓ પછી, 2012માં અન્ના હજારે આંદોલનમાંથી અરવિંદ કેજરીવાલની આમ આદમી પાર્ટી (AAP) ઉભી થઈ. AAPએ 2013માં પોતાની પ્રથમ ચૂંટણી લડી અને ટૂંકા સમયમાં જ પોતાને એક મોટી રાજકીય શક્તિ તરીકે સ્થાપિત કરી.

પરંપરાગત પાર્ટીઓનો સમય પણ ચાલુ રહેશે

• જોકે, દેશના રાજકારણમાં જાતિ અને ધર્મના મુદ્દાઓ એટલી સરળતાથી સમાપ્ત થવાના નથી. ભારતીય ચૂંટણીમાં તેઓ હજુ પણ પ્રભાવશાળી છે. આ સ્ટાર્ટઅપ પ્રકારના રાજકારણના ઉદયનો અર્થ એ નથી કે પરંપરાગત પાર્ટીઓ સમાપ્ત થઈ રહી છે. સ્થાપિત પાર્ટીઓ પાસે સ્થાનિક નેતાઓ, તળિયાના કાર્યકરો, સંસાધનો અને દાયકાઓથી બનેલા સામાજિક સંબંધો હોય છે, જે સ્ટાર્ટઅપ એક રાતમાં ઊભા કરી શકતા નથી.
• તેમ છતાં, સ્ટાર્ટઅપ જેવી આ વિચારધારા રાજકીય વર્તનમાં આવેલા વાસ્તવિક પરિવર્તનને દર્શાવે છે. તાજેતરમાં દેશભરમાં થયેલા વિદ્યાર્થી આંદોલનો અને ઉભરી રહેલા રાજકીય ઘટનાક્રમો એક મોટા પરિવર્તનનો સંકેત આપે છે.