Student Protest India: દેશમાં પરીક્ષા પેપર લીકના મુદ્દે વધી રહેલા વિદ્યાર્થી આંદોલન વચ્ચે કેન્દ્રીય શિક્ષણ પ્રધાન ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના રાજીનામાની માંગ વધુ તેજ બની રહી છે. આ સમગ્ર ચર્ચામાં એક રસપ્રદ ઐતિહાસિક સંદર્ભ પણ સામે આવી રહ્યો છે. રાજકીય વિશ્લેષકો યાદ અપાવે છે કે ધર્મેન્દ્ર પ્રધાન પોતે પણ પોતાના રાજકીય જીવનની શરૂઆત દરમિયાન પરીક્ષા પેપર લીક સામેના વિદ્યાર્થી આંદોલનો સાથે જોડાયેલા રહ્યા હતા. હવે સમાન પ્રકારના મુદ્દે તેમની સામે રાજીનામાની માંગ ઉઠી રહી છે.
વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે વિદ્યાર્થી આંદોલનને સામાન્ય વિરોધ તરીકે જોવું યોગ્ય નથી. ભારતીય રાજકીય ઇતિહાસમાં અનેક વખત વિદ્યાર્થીઓના આંદોલનોએ માત્ર શૈક્ષણિક પ્રશ્નો સુધી મર્યાદિત ન રહી સમગ્ર રાજકીય અને સામાજિક વ્યવસ્થાને અસર કરી છે.
શા માટે વિદ્યાર્થી આંદોલનને સૌથી શક્તિશાળી માનવામાં આવે છે?
સમાજના વિવિધ વર્ગોની સરખામણીએ વિદ્યાર્થી સમુદાયને સૌથી નિર્ભય અને ઊર્જાસભર માનવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે નોકરી, વ્યવસાય અથવા પરિવારની જવાબદારીઓમાં બંધાયેલો વ્યક્તિ ઘણી વખત વ્યવસ્થાને સ્વીકારી લે છે, જ્યારે વિદ્યાર્થીઓ પાસે ભવિષ્ય ઘડવાની ઊર્જા અને અન્યાય સામે અવાજ ઉઠાવવાની હિંમત વધુ હોય છે. ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે જ્યારે વિદ્યાર્થી આંદોલનને સમાજના અન્ય વર્ગોનો સાથ મળ્યો છે ત્યારે તે માત્ર શૈક્ષણિક મુદ્દો ન રહી સમગ્ર રાજકીય પરિવર્તનનું કારણ બન્યો છે.
૧૯૭૪નું નવ નિર્માણ આંદોલન: ગુજરાતથી શરૂ થયેલી ક્રાંતિ
સ્વતંત્ર ભારતના સૌથી પ્રભાવશાળી વિદ્યાર્થી આંદોલનોમાં ૧૯૭૪નું ગુજરાતનું નવ નિર્માણ આંદોલન અગત્યનું સ્થાન ધરાવે છે. આંદોલનની શરૂઆત અમદાવાદની એલ.ડી. એન્જિનિયરિંગ કોલેજમાં મેસના ભોજનના ભાવમાં અંદાજે ૨૦ ટકા વધારાના વિરોધથી થઈ હતી. તે સમયગાળા દરમિયાન દેશભરમાં મોંઘવારી, બેરોજગારી અને ભ્રષ્ટાચાર જેવા મુદ્દાઓને કારણે લોકોમાં અસંતોષ વધી રહ્યો હતો. વિદ્યાર્થીઓના વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન પોલીસ દ્વારા લાઠીચાર્જ કરવામાં આવ્યો અને અમદાવાદમાં કર્ફ્યુ લાદવામાં આવ્યો. છતાં આંદોલન શાંત ન પડતાં આખરે તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી ચીમનભાઈ પટેલને રાજીનામું આપવું પડ્યું. આ ઘટનાએ દર્શાવ્યું કે વિદ્યાર્થી આંદોલન ચૂંટાયેલી સરકારને પણ હચમચાવી શકે છે.
બિહાર વિદ્યાર્થી આંદોલન અને ‘સંપૂર્ણ ક્રાંતિ’
ગુજરાત બાદ બિહારમાં પણ વિદ્યાર્થી આંદોલન ઝડપથી આગળ વધ્યું. પટના યુનિવર્સિટીના વિદ્યાર્થીઓએ ‘બિહાર વિદ્યાર્થી સંઘર્ષ સમિતિ’ની રચના કરી. આ સમિતિ સાથે લાલુ પ્રસાદ યાદવ, રામવિલાસ પાસવાન અને નીતિશ કુમાર જેવા યુવા નેતાઓ જોડાયા હતા. વિદ્યાર્થીઓએ બિહાર વિધાનસભાનો ઘેરાવ કર્યો, જેમાં પોલીસ સાથે અથડામણ થઈ. ત્યારબાદ મહાત્મા ગાંધીના અનુયાયી અને પ્રખ્યાત સમાજવાદી નેતા જયપ્રકાશ નારાયણને આંદોલનનું નેતૃત્વ સંભાળવા આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું.
જયપ્રકાશ નારાયણે બે મુખ્ય શરતો મૂકી:
- સમગ્ર આંદોલન સંપૂર્ણપણે અહિંસક રહેશે.
- મુદ્દો માત્ર વિદ્યાર્થીઓ સુધી મર્યાદિત નહીં રહે, પરંતુ ભ્રષ્ટાચાર, મોંઘવારી, બેરોજગારી અને રાજકીય સુધારાઓ સહિતના રાષ્ટ્રીય પ્રશ્નો સાથે જોડાશે.
પટનાના ગાંધી મેદાનમાં યોજાયેલી વિશાળ સભામાં તેમણે ‘સંપૂર્ણ ક્રાંતિ’નો નારો આપ્યો, જે બાદ આંદોલન સમગ્ર દેશમાં ફેલાયું.
કટોકટી સુધી પહોંચેલો રાજકીય સંઘર્ષ
આંદોલન દરમિયાન અલાહાબાદ હાઈકોર્ટે તત્કાલીન વડાપ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધીની ચૂંટણીને અમાન્ય જાહેર કરી. ત્યારબાદ દિલ્હીના રામલીલા મેદાનમાં જયપ્રકાશ નારાયણે ઐતિહાસિક નારો આપ્યો:
“સિંહાસન ખાલી કરો કે જનતા આવી રહી છે.”
આ વધતા દબાણ વચ્ચે દેશમાં રાષ્ટ્રીય કટોકટી જાહેર કરવામાં આવી. લગભગ બે વર્ષ બાદ જ્યારે ચૂંટણી યોજાઈ ત્યારે કોંગ્રેસને સત્તા ગુમાવવી પડી અને લગભગ ત્રણ દાયકાથી ચાલતું તેનું સતત શાસન સમાપ્ત થયું. ઇતિહાસકારોના મત મુજબ આ સમગ્ર પ્રક્રિયાની શરૂઆત વિદ્યાર્થી આંદોલનથી થઈ હતી.
ભારત છોડો આંદોલનમાં વિદ્યાર્થીઓની ભૂમિકા
૧૯૪૨ના ભારત છોડો આંદોલનમાં પણ વિદ્યાર્થીઓએ નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવી હતી. મહાત્મા ગાંધી દ્વારા ‘કરો અથવા મરો’નો સંદેશ આપવામાં આવ્યા બાદ અંગ્રેજ સરકારે ટોચના તમામ રાષ્ટ્રીય નેતાઓની ધરપકડ કરી લીધી. આવી સ્થિતિમાં સમગ્ર દેશમાં આંદોલનની જવાબદારી વિદ્યાર્થીઓએ સંભાળી.
પટના, બોમ્બે અને કલકત્તા સહિત અનેક શહેરોમાં વિદ્યાર્થીઓએ વિરોધ પ્રદર્શન કર્યા. પટના સચિવાલય પર તિરંગો ફરકાવવાના પ્રયાસ દરમિયાન બ્રિટિશ પોલીસે ગોળીબાર કર્યો, જેમાં સાત વિદ્યાર્થીઓ શહીદ થયા. તેમની યાદમાં આજે પણ પટનાનું શહીદ સ્મારક ઐતિહાસિક સ્થળ તરીકે ઓળખાય છે.
રોયલ ઇન્ડિયન નેવી બળવો અને વિદ્યાર્થીઓનું સમર્થન
૧૯૪૬માં રોયલ ઇન્ડિયન નેવીના નાવિકોએ બ્રિટિશ શાસન સામે બળવો કર્યો. તેમને ખરાબ ખોરાક, જાતિ આધારિત ભેદભાવ અને અમાનવીય વર્તનનો સામનો કરવો પડતો હતો. કોંગ્રેસના ટોચના નેતૃત્વે આ બળવાને ખુલ્લું સમર્થન આપ્યું ન હતું, છતાં દેશભરના વિદ્યાર્થીઓ નાવિકોના સમર્થનમાં રસ્તા પર ઉતર્યા. માત્ર બોમ્બેમાં લાખો લોકોના ચક્કાજામ અને વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન ગોળીબાર થયો, જેમાં અનેક લોકોના મૃત્યુ થયા. ઇતિહાસકારોના મત મુજબ આ ઘટનાઓએ બ્રિટિશ શાસનને અંતિમ માનસિક ઝટકો આપ્યો અને ભારતની આઝાદીનો માર્ગ વધુ ઝડપી બન્યો.
વર્તમાન પેપર લીક આંદોલન સાથે ઇતિહાસની સરખામણી
હાલમાં દેશભરમાં ચાલી રહેલા પેપર લીક વિરોધી આંદોલનને કેટલાક વિશ્લેષકો ઐતિહાસિક વિદ્યાર્થી આંદોલનોના સંદર્ભમાં જોઈ રહ્યા છે. તેમનું માનવું છે કે જ્યારે શૈક્ષણિક પ્રશ્નો સાથે રોજગાર, પારદર્શિતા અને જવાબદારી જેવા મુદ્દાઓ જોડાય છે ત્યારે વિદ્યાર્થી આંદોલન વધુ વ્યાપક સ્વરૂપ ધારણ કરી શકે છે.
લાઠીચાર્જથી આંદોલન વધુ મજબૂત બનવાનો દાવો
વિશ્લેષણમાં એવો દાવો પણ કરવામાં આવ્યો છે કે શાંતિપૂર્ણ વિદ્યાર્થી વિરોધ સામે લાઠીચાર્જ જેવી કાર્યવાહી ઘણી વખત આંદોલનને દબાવવાને બદલે વધુ મજબૂત બનાવે છે. ઘાયલ વિદ્યાર્થીઓના વીડિયો, ધરપકડો અને કાનૂની કાર્યવાહી બાદ સમાજના અન્ય વર્ગો પણ વિદ્યાર્થીઓના સમર્થનમાં આગળ આવતા હોવાના દાવા કરવામાં આવ્યા છે.
શું સરકાર માટે આ સંવાદનો સમય છે?
વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે ઇતિહાસનો સૌથી મોટો પાઠ એ છે કે વિદ્યાર્થી આંદોલનોને માત્ર કાયદો અને વ્યવસ્થાનો પ્રશ્ન માનવાને બદલે સમયસર સંવાદ અને સુધારાઓ દ્વારા ઉકેલવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે તો મોટા રાજકીય અને સામાજિક ટકરાવને ટાળી શકાય છે. તેમના મત અનુસાર શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં પારદર્શિતા, પરીક્ષા પ્રણાલીમાં સુધારા અને જવાબદારી નિર્ધારિત કરવા માટે સરકાર અને વિદ્યાર્થીઓ વચ્ચે રચનાત્મક સંવાદ જરૂરી બની ગયો છે.
વર્તમાન પરિસ્થિતિમાં દેશનું વિદ્યાર્થી આંદોલન માત્ર એક પેપર લીકના મુદ્દા સુધી મર્યાદિત રહેશે કે તે વ્યાપક શૈક્ષણિક સુધારાઓની માંગમાં પરિવર્તિત થશે, તેના પર સૌની નજર ટકેલી છે.
