Supreme Court Efficiency: સુપ્રીમ કોર્ટે વર્ષ ૨૦૨૫માં ૭૫,૦૦૦ થી પણ વધુ કેસોનો નિકાલ કર્યો છે. આ એટલી મોટી સંખ્યા છે, જેના વિશે દુનિયાની સર્વોચ્ચ અદાલતો માટે વિચારવું પણ શક્ય નથી. એ વાત સાચી છે કે ભારતની જનસંખ્યાના મુકાબલે આ સંખ્યા બહુ વધારે નથી, પરંતુ જો આપણે વસ્તી અને ન્યાયાધીશોની સંખ્યાના ગુણોત્તરની દુનિયામાં ન્યાયતંત્રની સ્થિતિ સાથે તુલના કરીશું તો આ એક બહુ મોટો આંકડો છે. કારણ કે, ભારતમાં વસ્તીના મુકાબલે ન્યાયાધીશોની સંખ્યા વિશ્વમાં સૌથી ઓછી છે.
મીડિયેશનને ગણાવવામાં આવી રહ્યું છે સમાધાન
તાજેતરમાં ‘એક્સપ્લોરિંગ ધ એફિશિયન્સી એન્ડ રીચ ઓફ મીડિયેશન’ નામના એક નેશનલ કોન્ફરન્સમાં ભારતના સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાએ કહ્યું કે દેશમાં મુકદમાઓની વધતી સંખ્યાને જોતા નવા અને વ્યવહારુ સમાધાન તરફ જોવાની જરૂર છે. આ માટે મીડિયેશન (મધ્યસ્થતા) સાચી રીત હોઈ શકે છે. તેમના મતે આનાથી બંને પક્ષોને પરસ્પર સંમતિ પર આવવાની તક મળે છે, નહીં કે પરંપરાગત રીતે અદાલતી લડાઈ લડતા રહેવાની. દેશના અનેક કાયદાવિદો તુષાર મહેતા જેવો જ વિચાર ધરાવે છે, જેથી આપણી ન્યાયતંત્ર પરનો બોજ ઓછો થઈ શકે.
ભારતીય સુપ્રીમ કોર્ટની સરખામણીએ બધા પાછળ
એક તરફ સુપ્રીમ કોર્ટે ગયા વર્ષે ૭૫,૦૦૦ થી વધુ કેસોનો નિકાલ કર્યો છે. બીજી તરફ તથ્ય એ છે કે અમેરિકન સુપ્રીમ કોર્ટમાં દર વર્ષે જે હજારો કેસ નોંધાય છે, તેમાંથી દલીલો માટે તેની પાસે માંડ ૭૦ થી ૮૦ કેસ જ પહોંચી શકે છે. બ્રિટનનું ઉદાહરણ લઈ લો. ગયા વર્ષે ૨૯ ડિસેમ્બર સુધી યુકે સુપ્રીમ કોર્ટ સામે ૨૦૦ થી થોડા વધુ કેસ આવ્યા અને તેણે લગભગ ૫૦ કેસમાં જ ચુકાદો આપ્યો. આનાથી બિલકુલ વિપરીત ભારતના સુપ્રીમ કોર્ટે ૧,૪૦૦ મોટા ચુકાદાઓ સંભળાવ્યા અને હજારો આદેશો આપીને કેસોનો નિકાલ કર્યો.
અમેરિકા, બ્રિટન વિચારી પણ શકતા નથી
જો ભારતીય ન્યાયતંત્રની વાત કરીએ તો અહીં વસ્તીના પ્રમાણમાં ન્યાયાધીશોની સંખ્યા દુનિયામાં સૌથી ઓછી એટલે કે પ્રત્યેક ૧૦ લાખની વસ્તી પર માત્ર ૨૧ છે. જ્યારે અમેરિકામાં આટલી જ વસ્તી પર ૧૫૦ જજ કામ કરી રહ્યા છે. લો કમિશનના ૧૯૮૭માં પ્રકાશિત અહેવાલમાં પણ પ્રત્યેક ૧૦ લાખની વસ્તી પર ૫૦ જજોની ભલામણ કરવામાં આવી હતી, અને આ પણ અમેરિકાના મુકાબલે માત્ર ત્રીજા ભાગની જ છે. આ સ્થિતિ સુપ્રીમ કોર્ટમાં પણ છે અને તેમ છતાં એક વર્ષમાં જેટલા કેસોનું સમાધાન થયું છે, તે અમેરિકા અને બ્રિટિશ ન્યાયતંત્ર માટે વિચારવું પણ અશક્ય છે.
જજોની સંખ્યા વધારવાની જરૂર
સુપ્રીમ કોર્ટમાં અત્યારે જજોની મંજૂર સંખ્યા ૩૪ છે. જો દેશની વસ્તી અંદાજે ૧૫૦ કરોડ માનીને અંદાજો લગાવીએ તો લગભગ ૪.૫ કરોડની વસ્તી પર સુપ્રીમ કોર્ટમાં માત્ર એક જજ છે. ૩૪ની સંખ્યા પણ ૨૦૧૯માં વધારવામાં આવી છે. એવામાં સુપ્રીમ કોર્ટમાં જેટલા કેસ પહોંચી રહ્યા છે, તે હિસાબે જજોની સંખ્યા નહિવત છે અને તેમ છતાં દુનિયાભરની ન્યાયતંત્ર માટે આ એક ઉદાહરણ પૂરું પાડવામાં સફળ રહ્યું છે. ભારતના પૂર્વ ચીફ જસ્ટિસ (CJI) ડી.વાય. ચંદ્રચૂડ પણ કહી ચૂક્યા છે કે, ‘આપણને સીધેસીધા વધુ જજોની જરૂર છે, અમે સરકાર સાથે સંપર્કમાં છીએ, જેથી તમામ સ્તરે ન્યાયતંત્રની સંખ્યામાં વધારો થાય.’
