VVIP ની હાજરી ક્યાંક લોકોના મોતનું કારણ ન બની જાય, શું બન્યું હતું 1954ના કુંભમાં ? કેમ થયા 1000 લોકોના મોત ?
વાત છે તે સમયની કે, જયારે વર્ષ 1954માં સ્વતંત્ર ભારતના પ્રથમ કુંભનું આયોજન પ્રયાગરાજમાં કરવામાં આવ્યું હતું. આ કાર્યક્રમ તત્કાલીન વડા પ્રધાન નેહરુના શહેરમાં એટલે કે પ્રયાગરાજ (તત્કાલીન અલ્હાબાદ)માં યોજાઈ રહ્યો હોવાથી નેહરુ તેમાં વધુ રસ લેતા હતા.જે યોગ્ય અને સામાન્ય બાબત છે.પરંતુ અહીં મુદ્દો તે જ છે કે, જયારે કોઈ આવા મોટા ધાર્મિક કે સામાજિક ઇવેન્ટ માં VVIP લોકો કે દેશના ટોચના નેતા કે PM ભાગ લે અને જો આયોજન ચુસ્ત ન હોય તો શું થઇ શકે છે ? શું ખતરનાક પરિણામ આવી શકે છે તે આ ઘટના દર્શાવે છે .અહીં ક્યાંક કેટલાક પત્રકારોએ તે સમયે તેવો એવો દાવો આર્યો હતો કે, નેહરુની અચાનક હાજરી ના કારણે કુંભમાં મૃતદેહોના ઢગલાનું કારણ બની હતી. જો કે ત્યારથી લઈને અત્યાર સુધી કોંગ્રેસ આ ભયાનક ઘટનાને નાનકડી નાસભાગ અને કેટલાક ભિખારીઓના મોત ગણાવીને વાસ્તવિકતા છુપાવવાનો પૂરો પ્રયાસ કરી રહી છે.
વાસ્તવમાં, 3 ફેબ્રુઆરી 1954 એ કુંભના બીજા શાહી સ્નાન એટલે કે મૌની અમાવસ્યાનો દિવસ હતો. માતા ગંગા-યમુના અને સરસ્વતીના સંગમમાં સ્નાન કરવા લાખો લોકો ઉમટ્યા હતા. પરંતુ અરાજકતાને કારણે તત્કાલિન વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુની હાજરીમાં નાસભાગ મચી ગઈ હતી. કહેવાય છે કે આ ભયાનક અકસ્માતમાં લગભગ એક હજાર લોકોના મોત થયા હતા. જો કે, સરકાર કેટલાક ભિખારીઓના મૃત્યુનો દાવો કરતી રહી.
1954ના કુંભ મેળામાં હજારો ભક્તોની ભીડને કારણે, લગભગ 800 લોકો કાં તો નદીમાં ડૂબી ગયા અથવા તો કચડાઈને મૃત્યુ પામ્યા.
મેગેઝિને અહેવાલ આપ્યો હતો કે 500 લોકો માર્યા ગયા હતા આ ઘટનાના સંદર્ભમાં પ્રકાશિત થયેલા લેખો અને નાસભાગ દરમિયાન સ્થળ પર હાજર લોકોના નિવેદનો અનુસાર, તત્કાલિન વડાપ્રધાન નેહરુ અને રાષ્ટ્રપતિ રાજેન્દ્ર પ્રસાદ કુંભ મેળા દરમિયાન સુરક્ષા વ્યવસ્થાની સમીક્ષા કરવા પ્રયાગરાજ પહોંચ્યા હતા. શાહીસ્નાનના દિવસે વડાપ્રધાન અને રાષ્ટ્રપતિ બંનેએ સ્નાન કરવું હતું. આથી બંને મોટા નેતાઓને આવકારવા સમગ્ર વહીવટી સ્ટાફ આતિથ્યમાં વ્યસ્ત હતો.
દેશના બે મોટા નેતાઓ કુંભ જેવા મોટા કાર્યક્રમ માટે એક શહેરમાં ભેગા થયા હતા. આવી સ્થિતિમાં, જ્યારે બંનેને શાહી સ્નાનમાં ભાગ લેવાનો સમય આવ્યો ત્યારે VIP વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હતી અને ત્યાં હાજર અન્ય ભક્તોને સ્નાન કરતા અટકાવવામાં આવ્યા હતા. જોકે, શ્રદ્ધાળુઓ ધીમે ધીમે કિલા ઘાટ તરફ જવા લાગ્યા. શ્રદ્ધાળુઓની વધતી સંખ્યાને રોકવા માટે બેરિકેડ લગાવવામાં આવ્યા હતા. પણ લાખોની ભીડ સામે બેરીકેટ ક્યાં રોકાવાના હતા?
સવારના લગભગ 10:20 વાગ્યા હતા. તે જ સમયે નેહરુ અને રાજેન્દ્ર પ્રસાદની કાર ત્રિવેણી રોડથી આવી અને અવરોધ ઓળંગીને કિલા ઘાટ તરફ જવા લાગી. નેહરુ વડા પ્રધાન હતા, તેથી લોકો તેમને જોવા માટે એકઠા થયા અને ભીડમાંથી અચાનક બૂમો પાડવાના અવાજો આવવા લાગ્યા અને એક પછી એક સેંકડો લોકો જમીન પર પડવા લાગ્યા.
1954ના કુંભ મેળામાં હજારો ભક્તોની ભીડને કારણે, લગભગ 800 લોકો કાં તો નદીમાં ડૂબી ગયા અથવા તો કચડાઈને મૃત્યુ પામ્યા.
કુંભમાં નેહરુને જોવાને કારણે કુંભમાં નાસભાગ મચી ગઈ હતી. થોડી જ ક્ષણોમાં ‘બચાવો-બચાવો’ના નાદ વચ્ચે જમીન પર પડતા લોકો ઉપરથી પસાર થઈ રહ્યા હતા. આનો અર્થ એ થયો કે જેઓ એક વખત નીચે પડી ગયા તેઓ ફરીથી ઉભા થઈ શકતા નથી. ભીડમાં કચડાઈને અને શ્વાસ રૂંધાઈ જવાથી લગભગ 1000 લોકો મૃત્યુ પામ્યા હતા.
પત્રકારે સત્ય કહ્યું:
કુંભમાં 1000 શ્રદ્ધાળુઓના મોતને છુપાવવા માટે તત્કાલીન સરકારે વિવિધ યુક્તિઓ અપનાવી હતી. પરંતુ આનંદ બજાર પત્રિકાના ફોટો જર્નાલિસ્ટ એનએન મુખર્જીએ આ અહેવાલ પ્રસિદ્ધ કર્યો હતો. 1989માં ‘છાયાકૃતિ’ મેગેઝીનમાં પ્રકાશિત થયેલા તેમના સંસ્મરણોમાં એનએન મુખર્જીએ લખ્યું હતું કે અકસ્માત સમયે તેઓ સંગમ ચોકી પાસે એક ટાવર પર ઉભા હતા. સંગમ સ્નાન માટે તત્કાલિન વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુ અને રાષ્ટ્રપતિ રાજેન્દ્ર પ્રસાદ આવવાના હતા. તેના કારણે જ આ સમગ્ર અકસ્માત સર્જાયો હતો.
એનએન મુખર્જીએ પોતાના સંસ્મરણોમાં લખ્યું હતું કે આ મામલો આંતરરાષ્ટ્રીય મીડિયા સુધી ન પહોંચે તે માટે સરકારે તેને કેટલાક ભિખારીઓની મૃત્યુ ગણાવીને એક મોટી દુર્ઘટના ગણવાની ના પાડી દીધી હતી. જો કે એનએન મુખર્જીએ અકસ્માતની ઘણી તસવીરો બતાવી હતી. આમાંના કેટલાક ફોટામાં મહિલાઓ મોંઘા કપડા અને સોના-ચાંદીના ઘરેણાં પહેરેલી જોવા મળી હતી. જેના પરથી સ્પષ્ટ થયું કે મૃતકો ભિખારી ન હતા.
જો કે આમાં તમે નહેરુજીની ત્યાં હાજરીને લોકોના મૃત્યુ માટે જવાબદાર ન ગણી શકો પરંતુ આયોજનનો અભાવ ચોક્કસપણે તે માટે જવાબદાર ગણી શકાય અને ઇતિહાસમાંથી આ જ સબક લેવાનો હોય છે કે, VVIP ની હાજરી ક્યાંક લોકોના મોતનું કારણ ન બની જાય…
સંસ્મરણોમાં એવું પણ બહાર આવ્યું છે કે નાસભાગમાં માર્યા ગયેલા લોકોના મૃતદેહો તેમના પરિવારોને સોંપવાને બદલે સામૂહિક રીતે સળગાવી દેવામાં આવ્યા હતા. એનએન મુખર્જીએ લખ્યું હતું કે તેમણે એક પોલીસકર્મીના પગ પકડીને સામૂહિક રીતે સળગાવવામાં આવેલા મૃતદેહોના ફોટોગ્રાફ્સ લીધા હતા અને કહ્યું હતું કે તેઓ તેમની મૃત દાદીને છેલ્લી વાર જોવા માગે છે. આ પછી તેને મૃતદેહો પાસે જવા દેવામાં આવ્યો. આ સમય દરમિયાન, એનએન મુખર્જીએ ગુપ્ત રીતે મૃતદેહોને સામૂહિક રીતે સળગાવવાના ફોટા લીધા હતા.
આનંદ બજાર પત્રિકાના ફોટોજર્નાલિસ્ટ એનએન મુખર્જી પાસે અકસ્માતના સમાચાર અને તસવીર બંને હતી. આવી સ્થિતિમાં, મેગેઝિને આ અકસ્માતની સંપૂર્ણ માહિતી પ્રકાશિત કરી હતી. જો કે, અન્ય અખબારો કે સામયિકોમાંથી એકેય પાસે ફોટોગ્રાફ્સ નહોતા અથવા જો હોય તો પણ તે ખૂબ ઓછા હતા, તેથી મીડિયામાં ખૂબ ઓછી માહિતી બહાર આવી હતી. આનંદ બજાર પત્રિકાએ તેને વ્યાપકપણે આવરી લીધું હતું. આથી કોંગ્રેસ હાઈકમાન્ડ હચમચી ગયા અને તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી ગોવિંદ બલ્લભ પંતે બૂમ પાડી કે ‘ક્યાં છે આ હરામ…? ફોટોગ્રાફર ક્યાં છે.
