Women Rights Equality Ground Reality: પોલીસ સ્ટેશનના ઉંબરે ઊભેલી એક મહિલાની ખચકાટ, અદાલતની તારીખોથી થાકેલી આંખો અને ઓફિસ મીટિંગમાં શાંત બેઠેલી કોઈ કર્મચારીની બેચેની – આ જ એ સત્ય છે, જે મહિલા દિવસના રંગીન બેનરો પાછળ છુપાયેલું રહે છે. દર વર્ષે 8 માર્ચે આપણે સમાનતાની વાતો કરીએ છીએ, પરંતુ પછી એ શાંત સવાલ રહી જાય છે કે શું કાયદાના પુસ્તકોમાં લખાયેલી સમાનતા તે મહિલા સુધી પહોંચી શકી છે, જેને તેની સૌથી વધુ જરૂર છે?
ભારતીય બંધારણની કલમ 14 સમાનતાનો અધિકાર આપે છે અને કલમ 15 લિંગના આધારે ભેદભાવ સામે રક્ષણ આપે છે. અદાલતોએ પણ વારંવાર દોહરાવ્યું છે કે લૈંગિક સમાનતા માત્ર ઔપચારિક જાહેરાત નહીં, પરંતુ વ્યવહારમાં ઉતરેલી વાસ્તવિકતા હોવી જોઈએ.
અર્થશાસ્ત્રી અમર્ત્ય સેનનો વિચાર અહીં અત્યંત પ્રાસંગિક છે કે અધિકાર હોવો પૂરતો નથી, તેને ઉપયોગમાં લેવાની ક્ષમતા અને અનુકૂળ પરિસ્થિતિ પણ હોવી જોઈએ. આ જ તફાવત છે ઔપચારિક સમાનતા અને વાસ્તવિક સમાનતામાં. કાયદાએ ઔપચારિક સમાનતા આપી છે, પરંતુ વાસ્તવિક સમાનતા ત્યારે આવશે જ્યારે મહિલા ભય અને અપમાન વગર તે અધિકારનો ઉપયોગ કરી શકશે.
નૈતિકતાના સવાલો અને પડકારો
ઘરેલું હિંસા કે સંબંધોમાં શોષણ સામે અવાજ ઉઠાવનારી મહિલા સાથે કાયદાકીય માળખું સૈદ્ધાંતિક રીતે ઊભું રહે છે. સર્વોચ્ચ અદાલતે ‘ઈન્દિરા શર્મા વિરુદ્ધ વી.કે.વી. શર્મા’ કેસમાં સ્વીકાર્યું હતું કે લિવ-ઈન રિલેશનશિપમાં રહેતી મહિલાઓ પણ ગરિમા અને સંરક્ષણની અધિકારી છે. અધિકારો તો આપવામાં આવે છે, પણ ભરોસો નહીં. અને ભરોસા વગર અધિકારો માત્ર કાગળ પરના શબ્દો બનીને રહી જાય છે.
કાર્યસ્થળ પર મહિલાઓની સુરક્ષા માટે ‘વિશાખા વિરુદ્ધ રાજસ્થાન રાજ્ય’ થી લઈને ‘કાર્યસ્થળ પર લૈંગિક પજવણી નિવારણ અધિનિયમ 2013’ સુધી, કાયદાઓએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે સુરક્ષિત વાતાવરણ મહિલાનો મૌલિક અધિકાર છે. પરંતુ હકીકત એ છે કે ફરિયાદ કરનારી મહિલાએ જ સાબિત કરવું પડે છે કે તેની સાથે થયેલું વર્તન મજાક નહીં, પણ પજવણી હતી.
તેવી જ રીતે, ‘એક્સ વિરુદ્ધ અગ્ર સચિવ, આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ વિભાગ’ માં સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું કે અવિવાહિત મહિલાને પણ ગર્ભપાતનો અધિકાર છે. છતાં પણ ઘણી જગ્યાએ મહિલાઓએ પરિવાર કે હોસ્પિટલની પરવાનગી લેવી પડે છે.
ડિજિટલ યુગના નવા જોખમો
ડિજિટલ યુગે મહિલાઓને નવી તકો આપી છે, પરંતુ હિંસાના નવા પ્રકારો પણ વધાર્યા છે. ‘કે.એસ. પુટ્ટસ્વામી વિરુદ્ધ ભારત સંઘ (2017)’ માં સુપ્રીમ કોર્ટે નિજતાના અધિકારને મૌલિક અધિકાર માન્યો, છતાં ખાનગી તસવીરોનો દુરુપયોગ, ઓનલાઈન પજવણી અને AI થી બનેલા નકલી ચિત્રો (Deepfakes) મહિલાઓની ગરિમાને નુકસાન પહોંચાડી રહ્યા છે. ટેકનોલોજી ઘણીવાર સમાજના જૂના પૂર્વગ્રહોને જ ઝડપથી ફેલાવે છે. આભાસી દુનિયામાં થયેલું અપમાન પણ વાસ્તવિક જીવનમાં ઊંડી ઈજા પહોંચાડે છે.
વ્યવસ્થા સંવેદનશીલ બને
ન્યાય સુધી પહોંચવું પણ મહિલાઓ માટે સરળ નથી. કેસો અવારનવાર વર્ષો સુધી ચાલે છે. આ દરમિયાન મહિલાએ કાનૂની લડાઈની સાથે સામાજિક દબાણ અને માનસિક થાક પણ સહન કરવો પડે છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્રનું મહિલા ભેદભાવ નાબૂદી સંમેલન પણ માને છે કે ન્યાયમાં વિલંબ એ પોતે જ અન્યાય છે. સમજવું જરૂરી છે કે કાયદો મહિલાઓના અધિકારોનું રક્ષણ કરે છે, પરંતુ તેની અસર ત્યારે જ દેખાશે જ્યારે વ્યવસ્થા સંવેદનશીલ હોય. કાયદાએ રસ્તો બતાવી દીધો છે, હવે આગળનું કામ સમાજ અને સંસ્થાઓનું છે.
