Ganesh Visarjan Ritual: વિસર્જન એટલે વિદાય… મૂર્તિને ગમે ત્યાં પધરાવી દેવી નહીં!
ગણપતિ બાપાની સ્થાપના થાય છે, પૂજા થાય છે, આરતી થાય છે અને અંતે વિસર્જન કરવામાં આવે છે. પરંતુ અહીં એક મૂળભૂત પ્રશ્ન વિચારવા જેવો છે—વિસર્જનનો શાસ્ત્રીય અર્થ શું છે અને આપણે આજે તેને કેવી રીતે કરી રહ્યા છીએ?
ગણેશપૂજાની પરંપરામાં વિસર્જન પહેલાં ઉત્તરપૂજા કરવામાં આવે છે. ઉત્તરપૂજા એટલે પૂજાના અંતે શ્રી ગણપતિને સન્માનપૂર્વક વિદાય આપવાની વિધિ. ઉત્તરપૂજાના મંત્રમાં દેવગણોને “પૂજા સ્વીકારીને પોતાના સ્થાન પર જવા અને ફરી આવવા” માટે પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ મૂર્તિને સ્થાન પરથી થોડું ખસેડવામાં આવે છે અને પછી તેને જળમાં વિસર્જિત કરવાની પ્રક્રિયા થાય છે.
અહીંથી એક વાત સ્પષ્ટ થાય છે—વિસર્જન માત્ર મૂર્તિને ઉઠાવીને પાણીમાં નાખી દેવાનું નામ નથી. તેની પાછળ એક સંપૂર્ણ ધાર્મિક વિધિ અને ભાવ છે.
અને એક વધુ રસપ્રદ શાસ્ત્રીય સંદર્ભ છે. ગણેશ ચતુર્થીની પરંપરા વિશેના એક વર્ણનમાં માટીની નાની ગણેશ મૂર્તિ બનાવી, તેની પ્રાણપ્રતિષ્ઠા અને પૂજા કર્યા પછી તુરંત જ તેને વહેતા પાણીમાં વિસર્જિત કરવાની વિધિનો ઉલ્લેખ મળે છે. એટલે સ્થાપના અને વિસર્જન એકબીજાથી વિરુદ્ધ ક્રિયાઓ નથી; બંને એક જ ધાર્મિક પ્રક્રિયાના ભાગ છે.
પરંતુ સવાલ અહીંથી શરૂ થાય છે.
જે મૂર્તિની આપણે ભગવાન તરીકે સ્થાપના કરી, જેની સામે દીવો કર્યો, આરતી ઉતારી, નૈવેદ્ય ધરાવ્યું અને દિવસો સુધી શ્રદ્ધાથી પૂજા કરી—શું વિધિ પૂર્ણ થયા પછી તેને ગમે ત્યાં મૂકી દેવી એ જ વિસર્જન છે?
શાસ્ત્રીય વર્ણનમાં ઉત્તરપૂજા પછી મૂર્તિને જળમાં નિમજ્જિત કરવાની વાત છે. એટલે “વિસર્જન”ના નામે મૂર્તિને રસ્તા પાસે, કિનારે, ખૂણે કે અન્ય જગ્યાએ પધરાવી દેવી અને વિધિ પૂરી થઈ ગઈ એવું માની લેવું—આ બાબત પર વિચાર કરવાની જરૂર છે.
અહીં મુદ્દો કોઈની શ્રદ્ધા પર પ્રશ્ન ઉઠાવવાનો નથી. મુદ્દો એટલો છે કે આપણે જે ધાર્મિક વિધિ કરીએ છીએ તેનો મૂળ અર્થ પણ સમજીએ.
વિસર્જન એટલે માત્ર “મૂર્તિનો અંત” નથી. પહેલાં દેવતાની ઉત્તરપૂજા અને વિદાયની વિધિ થાય છે અને ત્યારબાદ મૂર્તિનું જળમાં નિમજ્જન થાય છે. એટલે વિસર્જનમાં વિદાયનો ભાવ પણ છે અને મૂર્તિને જળમાં અર્પણ કરવાની ક્રિયા પણ છે.
આથી સવાલ કદાચ “ગણપતિની મૂર્તિનું વિસર્જન કરવું જોઈએ કે નહીં?” એવો નથી.
સવાલ એ છે—
“જે વિસર્જનને આપણે ધાર્મિક વિધિ કહીએ છીએ, તે ખરેખર શાસ્ત્રીય ભાવ અને વિધિ પ્રમાણે કરીએ છીએ કે માત્ર મૂર્તિથી છૂટકારો મેળવવાની પ્રક્રિયા બની ગઈ છે?”
શ્રદ્ધા સ્થાપના વખતે જ નહીં, વિદાય વખતે પણ દેખાવવી જોઈએ.
સંદર્ભ:
1. Sanatan Sanstha — Uttarpuja (Uttaravahan) of Shri Ganapati Idol
2. Sanatan Sanstha — Sri Ganeshji Visarjan – Ananta Chaturdashi
3. Sanatan Sanstha — Shri Ganesh Chaturthi 2026
4. Drik Panchang — Ganesha Chaturthi Puja Vidhi
