Ramayana Ravana Last Rites: રામ દ્વારા માર્યા ગયા પછી રાવણના અંતિમ સંસ્કાર કોણે કર્યા હતા? તે કેટલા દિવસો પછી થયા? તેમાં રામ કેમ પોતે વાનરસેના સાથે ઉપસ્થિત રહ્યા? શું કારણ હતું કે રાવણના નાના ભાઈ વિભીષણે તેના અંતિમ સંસ્કાર કરવાની ના પાડી દીધી અને બાદમાં રામના સમજાવવા પર માન્યા?
રાવણના અંતિમ સંસ્કાર તેના મૃત્યુના તરત બાદ જ તે જ દિવસે થયા હોવાનું કહેવાય છે, એટલે કે કેટલાક કલાકોની અંદર જ, ન કે ઘણા દિવસો પછી. રામાયણની કથા-પરંપરામાં એ દર્શાવવામાં આવે છે કે યુદ્ધ સમાપ્ત થતા જ રાવણનો શવ લઈને તૈયારી શરૂ થઈ જાય છે અને પછી જલદી જ વિધિ-વિધાનથી દાહ સંસ્કાર થઈ જાય છે.
રામ એવું માનતા હતા કે મૃત્યુ પછી પાપ-પુણ્ય અને શત્રુતા સમાપ્ત થઈ જાય છે. તેથી રાવણ પ્રત્યે પણ આદર અને ધર્માનુકૂળ વ્યવહાર બતાવવા માટે તેઓ રાવણના અંતિમ સંસ્કારમાં સામેલ થયા. ખરેખર રાવણના મૃત્યુ પછી વિભીષણે મોટા ભાઈનો દાહ સંસ્કાર કરવાની ના પાડી દીધી હતી, કારણ કે તેઓ રાવણને અધર્મી અને શત્રુ માનતા હતા.
કેવી રીતે થયા અંતિમ સંસ્કાર
રાવણના અંતિમ સંસ્કાર હિન્દુ દાહ-સંસ્કારની જેમ બતાવવામાં આવે છે. તે લંકાના રાજકીય સન્માન સાથે થયા. આમાં બ્રાહ્મણોની સહાયતાથી વેદ-મંત્રો અને શાસ્ત્ર-આજ્ઞાઓ અનુસાર આહુતિઓ આપવામાં આવી. વાલ્મીકિ રામાયણમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે રાવણ માટે એક વિશેષ ચિતા રચવામાં આવે છે, જેને માલ્ય-ચંદન અને અન્ય ઉત્તમ દ્રવ્યોથી સજાવવામાં આવે છે, પછી રાવણના શવને તે ચિતા પર સુવડાવીને દાહ-સંસ્કાર કરવામાં આવે છે.
રામે કયા શસ્ત્રનો ઉપયોગ કર્યો
રામ અને રાવણ વચ્ચે ભીષણ યુદ્ધ ચાલ્યું. યુદ્ધના દસમા દિવસે રામે જ્યારે રાવણની નાભિમાં બ્રહ્માસ્ત્રનો પ્રયોગ કર્યો તો રાવણ જમીન પર પડી ગયો. તેનો જીવ નીકળવામાં થોડો સમય લાગ્યો. તેણે જ્યારે પ્રાણ છોડ્યા ત્યારે ત્રણ વાર રામનું નામ લીધું.
રામ જ્યારે પોતાની વિશાળ વાનર સેના લઈને લંકા પહોંચ્યા તો રાવણની સેના સાથે ભીષણ યુદ્ધ થયું. રાવણની સેનાના બધા વીરો એક એક કરીને માર્યા ગયા. આખરે રાવણ જ્યારે યુદ્ધમાં ઉતર્યો તો તેને મારવો કઠિન હતો, પરંતુ દસમા દિવસે રામે બ્રહ્માસ્ત્રનો ઉપયોગ તેની અમૃત લાગેલી નાભિ પર કર્યો તો આ પ્રહારને તે સંભાળી શક્યો નહીં અને સીધો જમીન પર આવી પડ્યો. તે સમજી ગયો કે તેનો છેલ્લો સમય આવી ગયો છે.
રામે કેવી રીતે વિભીષણને સમજાવ્યા
રાવણના મૃત્યુ પછી જ્યારે ભગવાન રામે વિભીષણને તેના દાહ સંસ્કાર કરવા માટે કહ્યું તો તેમણે સાફ ઇનકાર કરી દીધો. તેમની પાસે આવું કરવા માટેનો એ તર્ક હતો કે તેમનો મોટો ભાઈ રાવણ પાપી હતો, તેથી તેઓ આવું કરી શકે નહીં. ત્યારે રામે વિભીષણને સમજાવવું પડ્યું કે મૃત્યુની સાથે જ તે પાર્થિવ શરીરના પાપ પણ ખતમ થઈ જાય છે, તેથી અંતિમ સંસ્કાર કરવામાં કોઈ બુરાઈ નથી. ત્યારે વિભીષણ આ વાત માની ગયા અને સન્માનપૂર્વક રાવણના અંતિમ સંસ્કાર કરવામાં આવ્યા.
રાવણની પત્નીએ શું કર્યું
બાદમાં રાવણની મુખ્ય પત્ની મંદોદરીએ વિધવા જીવન વિતાવવાને બદલે વિભીષણ સાથે લગ્ન કરી લીધા. રામની સલાહ પર મંદોદરી અને વિભીષણે લંકાનું શાસન સંભાળ્યું. જોકે કેટલીક માન્યતાઓ એવું પણ કહે છે કે મંદોદરીએ આધ્યાત્મિક જીવન અપનાવ્યું.
અન્ય માન્યતાઓ
જોકે એક માન્યતા એવી પણ છે જેમાં કહેવામાં આવે છે કે વિભીષણે દાહ-સંસ્કાર કર્યા નહોતા. ત્યારે રાવણનો શવ નાગકુલના લોકોએ મમી બનાવીને સુરક્ષિત રાખ્યો હતો. કહેવાય છે કે શ્રીલંકાના રૈગલાના જંગલમાં એક ગુફામાં રાવણનો શવ 18 ફૂટ લાંબા શબપેટીમાં રાખવામાં આવ્યો છે, જેની નીચે તેનો ખજાનો પણ છે.
મરતી વખતે ત્રણ વાર રામનું નામ લીધું
રાવણ ભગવાન શિવનો મહાન ભક્ત હતો. તેણે શિવને પ્રસન્ન કરવા માટે ઘણી વાર પોતાના મસ્તક કાપીને અર્પણ કર્યા હતા. પરંતુ તેની ભક્તિની રીત શાસ્ત્રો અનુસાર યોગ્ય નહોતી, તેથી તેને આ ભક્તિથી મોક્ષ ન મળત અને તેને નરકમાં નાખવામાં આવત. આ વાત રાવણ પણ જાણતો હતો. તેના ખાતામાં પાપ બહુ વધારે હતા અને તે અહંકારમાં ડૂબેલો રહેતો હતો.
આ જ કારણસર વિદ્વાન રાવણે મરતી વખતે ત્રણ વાર રામનું નામ લીધું જેથી તેને પાપોમાંથી મુક્તિ મળી શકે. રામ નામનું સ્મરણ મોક્ષનું કારણ માનવામાં આવે છે, કારણ કે તે પાપોને નષ્ટ કરે છે અને આત્માને મુક્ત કરે છે. આ જ કારણસર રાવણની આત્માને મૃત્યુ પછી મોક્ષ મળ્યો, ભલે તેના જીવનના અન્ય કર્મો ખરાબ હતા.
